Azər Allahverənov: “Rəqabət qabiliyyəti artırılsa, müharibədən sonra belə, dəhliz boyunca daşımalar azalmayacaq”
İran-ABŞ-İsrail müharibəsi Avrasiya logistikasının coğrafiyasını bir neçə həftə ərzində yenidən cızıb. Bakı və Astana isə bu yenidən cızılmanın mərkəzində dayanıb.
Məsələ ondadır ki, Hörmüz boğazından keçən gəmi sayı müharibədən əvvəlki səviyyəsinin 5 faizinə düşüb, Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi (ŞCBND) İran üzərindən bank-sığorta blokadası altında praktiki olaraq dağılıb, Trans-Xəzər marşrutuna isə yük tələbi bir həftədə 450-500 faiz artıb. 2024-cü ildə Trans-Xəzər marşrutu üzrə 57 minə yaxın konteyner daşınıb (2023-cü ildəki 20 500-ə qarşı). 2025-ci ildə ümumi konteyner trafiki 76 900 TEU-ya çatıb – illik 36 faiz artım. Ancaq 2026-cı ilin təkcə ilk üç ayında Çindən 125 min konteyner qatarı yola düşüb (illik 34,4% artım).
Görünən odur ki, Trans-Xəzər marşrutuna olan tələbat kəskin artıb. Maraqlıdır, Yaxın Şərqdə sabitlik yaranandan sonra Trans-Xəzərə maraq azalacaq, yoxsa əksinə, artacaq? Bu yöndə gözləntilər nədən ibarətdir?
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən millət vəkili Azər Allahverənov baki-xeber.com-a açıqlamasında buna bir neçə prizmadan yanaşdı: “Bəlli məsələdir ki, istər Rusiya-Ukrayna müharibəsi, istər ABŞ-İran qarşıdurması Şimal və Cənub nəqliyyat dəhlizlərində çox ciddi gərginliklərin yaşanmasına səbəb olub. Bu da istər-istəməz həmin dəhlizlərdən istifadə edən daşıyıcı şirkətlərin yeni alternativlər axtarışına çıxmasına səbəb olub. Burda da ən optimal variant Orta Dəhlizdir. Orta Dəhlizin potensialı real olaraq günbəgün artmaqdadır. Dəhlizə olan tələbat gücləndikcə, bu, Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyətini artırmış olur. Önəmli olan məsələ ondan ibarətdir ki, yükdaşımaların həcmi son aylar kəskin dərəcədə artıb. Daşımalar artdıqca, Orta Dəhlizin effektivliyini artırmaq üçün zəruri tədbirlərin həyata keçirilməsi zərurətə çevrilir. Yəni dəhlizin potensialını artırmaq üçün əlavə infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsinə ehtiyac var. Bu istiqamətdə artıq zəruri işlər həyata keçirilməkdədir. Ələt Dəniz Limanının potensialı genişləndirilir, orada həm də yükdaşımalar üçün hava limanı tikilir. Xarici dövlət başçılarının Azərbaycana səfərləri həm də Orta Dəhlizə olan maraqdan irəli gəlir. Latviya və Çexiya dövlət başçıları Azərbaycana səfərlərində Orta Dəhlizdən yararlanmaq məsələlərinə toxundular. Bu, o deməkdir ki, bir tərəfdən ənənəvi olaraq Orta Dəhlizdən istifadə edən dövlətlərin daşıdıqları yüklərin həcminin artması prosesi baş verir. Digər tərəfdən isə yeni aktorların prosesə daxil olmaq istəyini görürük. Bu da artıq yeni reallıq yaradır. Bu da Zəngəzur dəhlizinin əhəmiyyətini artıq bəri başdan müəyyən edir”.
Millət vəkili onu da qeyd etdi ki, Orta Dəhliz boyunca daşınan yüklərin həcminin artırılması çox uzaq gələcəkdə deyil, yaxın gələcəkdə reallaşacaq: “Yaxın Şərqdə münaqişə bitikdən sonra Orta Dəhlizin effektivliyinə gəldikdə isə, adətən daşıyıcı şirkətlər kifayət qədər effektiv idarə olunan marşrutlardan istifadə etməkdə maraqlı olurlar. Orta Dəhliz hətta müharibələr olmasa belə, kifayət qədər rentabelli hesab olunur. Yüklərin Şərqdən Qərbə doğru daşınmasında az vaxt tələb olunur. Yəni 14-15 gün ərzində baş verən prosesdir. Üstəlik, maliyyə tutumu da çox deyil. Gələcəkdə dəhlizin keçdiyi ölkələrdə tariflərin unifikasiyası da gözlənilir. Məsələn, Türk Dövlətləri Təşkilatı ölkələrində hansısa bir razılaşma ola bilər. Bu da dəhlizin əhəmiyyətini artıracaq. Cənub dəhlizi ilə yüklər 35-40 gün ərzində daşındığı halda, Orta Dəhliz üzərindən 15 gün ərzində daşınır. Bu, o deməkdir ki, Orta Dəhliz üzərindən daşımaların vaxtı digərləri ilə müqayisədə iki dəfə azdır. Fikrimcə, rəqabət qabiliyyəti bir az da artırılsa, müharibədən sonra belə, dəhliz boyunca daşımalar azalmayacaq. Yüklərin həcmi kifayət qədər çoxdur. Hazırda Orta Dəhlizlə ildə 5 milyon ton yük daşınırsa, gedən proseslər daşınan yüklərin sürətlə artdığını göstərir. 2026-cı ilin ilk üç ayında daşımalar 34 faiz artıbsa, bu, o deməkdir ki, tez bir zamanda daşınan yüklərin həcminin 15 milyon tona qaldırılması realdır. Yaxın 10 il ərzində, il ərzində daşınan yüklərin 70 milyon tondan çox olması barədə verilən proqnozların həyata keçəcəyi ehtimalı böyükdür”.
Vidadi ORDAHALLI
