Azərbayacana reinteqrasiya olmağa tələsməyən Qarabağdakı ermənilərin getdikcə daha çətin duruma düşməsi müşahidə olunur. Hadisələrin gedişi göstərir ki, onların yeganə xilas yolu Azərbaycana inteqrasia olmaqdan keçir. Onlar ya bu addımı atmalı, ya da qısa müddətdə bu əraziləri tərk etməlidirlər.
Qarabağdakı ermənilərin, eləcə də Ermənistanın bu məsələdə beynəlxalq ictimaiyyətə, konkret olaraq regionda maraqlı qüvvələrə müraciəti də heç bir nəticə vermir. Belə bir vaxtda bəlli olub ki, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Rusiya prezidenti Vladimir Putinə Qarabağ separatçılarının lideri Arayik Arutyunyanın xahişi ilə zəng edib. Bu məlumatı Arutyunyanın özü iyulun 5-də keçirilən müşavirədə verib. Separatçıların bu müşavirədə Paşinyan və Putin arasında telefon söhbətini müzakirə etdikləri xəbər verilir. Ermənistan baş nazirinin ofisi bildirib ki, Putin və Paşinyan telefon söhbəti zamanı “Laçın yolunun bağlanmasına” görə Qarabağda yaranmış “humanitar böhranı” və onun aradan qaldırılması yollarını müzakirə ediblər. Arayik Arutyunyan bundan əvvəl Rusiya prezidentinə məktub göndərmişdi. Məktubda deyilirdi ki, Laçın dəhlizinin Azərbaycan tərəfindən bağlanmasına görə Qarabağda təhlükəsizlik vəziyyəti və humanitar durum gündən-günə ağırlaşır. Bu da qeyd olunurdu ki, Rusiya sülhməramlıları öz öhdəliklərinə əməl etmək üçün zəruri və təxirəsalınmaz addımlar atmalıdırlar. Arayik Arutyunyan yazmışdı ki, separatçılar bütün problemləri dinc dialoq yolu ilə həll etməyə hazırdırlar. Bakı isə bildirir ki, dialoq üçün Qarabağdakı ermənilər Azərbaycan paytaxtına gəlməlidirlər. Kremlin saytında dərc olunmuş məlumatda deyilir ki, iyulun 5-də prezident Vladimir Putin və Nikol Paşinyan arasında erməni tərəfinin təşəbbüsü ilə telefon söhbəti olub. Məlumatda deyilir ki, söhbət zamanı Laçın yolu ilə adamların və yüklərin maneəsiz keçidi də daxil Qarabağ ətrafındakı vəziyyət müzakirə olunub. Telefon söhbətində Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 2020-2022-ci illərdə qəbul edilmiş üçtərəfli bəyanatlarında nəzərdə tutulan bütün razılaşmalara kompleks şəkildə əməl olunmasının zəruriliyi vurğulanıb. Elə Azərbaycanın da tələbi üçtərəfli bəyanatların şərtlərinə əməl olunmasıdır. Ermənistan parlamentinin İnsan hüquqlarının müdafiəsi və ictimaiyyətlə əlaqələr daimi komissiyasının sədri, erməni müxalifətçi deputat Taquhi Tovmasyan qeyd edir ki, Rusiya Qarabağ məsələsində Azərbaycanın iradəsi əleyhinə çıxamayacaq: “Rusiya sülhməramlılarının iştirakı ilə belə, Ermənistan tərəfi Qarabağda həm insan, həm də ərazi itkiləri verib”.Onun sözlərinə görə, Ermənistan tərəfinin həm ölüləri, həm də yaralıları var: “Fərruxda da eyni hadisə baş verdiyini unutmayın. Bütün bunlar bir daha sübut edir ki, Bakı Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin mövcudluğundan qorxmur”. Tovmasyan hamını həqiqətlə üz-üzə gəlməyə, illüziyalara qapılmamağa çağırıb: “Düşünməməliyik ki, Rusiya nümayəndələri orada olarsa, müharibədən qaçmaq olar. Xeyr, bundan qaçmaq mümkün olmayacaq. Müharibə qaçılmazdır. Rusların və onların sülhməramlılarının mövcudluğu Azərbaycanın tələblərini heç bir şəkildə məhdudlaşdırmır. Deməli, biz hər şeyə hazır olmalıyıq”.
Ermənistanda etiraf edilir ki, Qərbə də ümid etməyə dəyməz. Xankəndidəki separatçı rejimin oyuncaq “parlament spikeri” Artur Tovmasyan bu xüsusda bildirir: “Məndə olan məlumata görə, Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanın ABŞ-a tələsik səfəri “Artsax müdafiə ordusunun” təcili ləğv edilməsinin zəruriliyi ilə bağlıdır. İrəvan Arayik Arutyunyanı “ordunu” “dövlət sistemindən” ayırmağa və ən əsası onu silahsızlaşdırmağa məcbur edəcək. Xalqın narazılığından və üsyandan qorxan Arayikə həyat və təhlükəsizlik zəmanəti təklif olunur. Amerikada bu ideyanın həyata keçirilməsi üçün konkret addımlar müzakirə olunur”. Bu fonda ABŞ-ın Ermənistandakı səfiri Kristina Quinnin açıqlaması Ermənistanda böyük rezonans doğurub. O, Ermənistanın "İctimai Televiziya"sına müsahibəsində bildirib ki, ABŞ Qarabağ ermənilərinin Azərbaycanın tərkibində təhlükəsiz yaşaya biləcəklərinə inanır və ümid edir: "ABŞ istənilən növ danışıqların müsbət tendensiya olduğuna inanır. ABŞ Cənubi Qafqazda sülhün tərəfdarıdır. Biz diqqəti nəqliyyat əlaqələrinə yönəltməyi təklif edirik. İnkişaf etmiş nəqliyyat şəbəkəsi Ermənistanın xeyrinə olacaq və onun 2-3 bazardan asılılığını azaldacaq". Ermənistan Respublikaçı Partiyasının mətbuat katibi Eduard Şarmazanov bunu təsadüfi hesab etmir: “Əgər Nikol Paşinyan Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıdığını, Qarabağın Azərbaycanın bir hissəsi kimi gələcəyinin olduğunu bəyan edirsə, ABŞ səfiri Nikol Paşinyandan daha çox erməni olmalıdır?”. O qeyd edib ki, ATƏT-in Minsk qrupunun keçmiş həmsədri, BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olan ölkənin səfirinin sözlərinə haqq qazandırmır, amma təəccüblənmək də lazım deyil: “Ermənistan vətəndaşlarının səsi ilə guya baş nazir olmuş Nikol Paşinyan Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıyırsa, qoy ABŞ səfirini tənqid edənlər deyəcəklərini Nikola desinlər”. Ermənistan parlamentinin sədri Alen Simonyan isə bildirir ki, Avropa da onlardan üz döndərib: “Avropa İttifaqı Ermənistana Aİ tərəfdaşlarının müdafiə qabiliyyətini artırmaq üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi fonddan hərbi yardım göstərməkdən imtina edib”. O, Polşaya səfəri zamanı prezident Andjey Duda ilə görüşdə Avropa İttifaqının qərarından şikayət edib. Bildirib ki, Ermənistan hökuməti inkişaf etməkdə olan ölkələrə hərbi texnika almağa kömək etmək üçün Aİ-nin 2021-ci ildə yaratdığı Avropa Sülh Fondundan “texniki yardım” istəyib. Bu mexanizm vasitəsilə Avropa İttifaqı Ukrayna, Moldova və Gürcüstana yardım ayırır: “Təəssüf ki, Avropa İttifaqının Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün vasitəçilik səyləri göstərməsi, “münaqişə həssaslığı” məsələsi əsas gətirilərək, Ermənistanın müraciəti rədd edilib”. Simonyan Avropa İttifaqının bu qərarının ölkəsində etirazlara səbəb olduğunu və birmənalı qarşılanmadığını bildirib. Bu halda Xankəndidəki separatçı rejimin qondarma “ombudsmanı” Geqam Stepanyan Ermənistan mediasına açıqlamasında Qarabağda duruma görə müqavimət imkanlarının tükəndiyini etiraf edir. Stepanyan etiraf edir ki, taxıl qıtlığı yoxdur: “Sadəcə çaxnaşma var. Növbələrin səbəbi də budur. Misal üçün, bir gündə 2-3 çörək alanlar indi daha çox almağa çalışır, bu da növbəyə səbəb olur. Çörək problemi yoxdur. Əsas problem yanacaqla bağlıdır. Xankəndi küçələrində artıq maşın görə bilməzsiniz. İctimai nəqliyyat çox az sayda işləyir. Bir çox işçinin artıq evdən işləməsi qərarı verilib. Meyvə-tərəvəz problemi də var, o cümlədən, süd məhsullarında da problemlər yaranır. Əsasən kartof və lobyamız var”. Qondarma “ombudsman” deyir ki, sülhməramlılar öz tələbatlarını helikopterlə gətirirlər: “Lakin bu, yalnız öz ehtiyacları üçün nəzərdə tutulan yüklərdir. Bizim ehtiyaclarımız, görünür, onlar üçün çox da vacib deyil”. Xatırladaq ki, Azərbaycan Qarabağdakı erməni əhalisinin ərzaq və digər təminatını həyata keçirə biləcəyini elan edib. Bunun Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi vasitəsilə Ağdam-Xankəndi yolu ilə təmin edilməsi təklifi irəli sürülüb. Hadisələrin gedişi göstərir ki, Qarabağdakı ermənilər tezliklə bununla razılaşmalı olacaqlar.
Nahid SALAYEV
