Müstəmləkəçilik sosial-iqtisadi cəhətdən daha az inkişaf etmiş ölkələrin, bir qayda olaraq, istismarçı dövlətlərin hakim sinifləri tərəfindən siyasi, iqtisadi və mənəvi əsarətə salınması siyasəti hesab olunur.
Müstəmləkəçiliyin ilkin şərtləri XV əsrdə portuqaliyalı səyyah Vasko da Qamanın Hindistana yolunu açdığı və Kolumbun Amerika sahillərinə çatdığı zaman yaranıb.
Müstəmləkə fəthləri Portuqaliya, İspaniya, İngiltərə, Fransa və Hollandiya kimi Avropa gücləri tərəfindən daha çox həyata keçirilib. XV əsrin sonlarından kapitalist dövlətlər müstəmləkələr və qul ticarəti yolu ilə varlandılar, onların var-dövləti başqalarının zülmü və soyğunçuluğu bahasına əldə edilirdi.
Vyetnam, Laos, Hindistan, Kamboca, Nigeriya, Konqo və bir çox keçmiş müstəmləkə ölkələri İkinci Dünya müharibəsindən sonra müstəqillik əldə ediblər. Lakin bu, üçüncü dünya ölkələrinin əksəriyyətinin tabeçilik mövqeyini dəyişmədi və istismar yeni səviyyəyə keçdi. Məsələn, indi iri transmilli şirkətlər periferiya ölkələrinə kapital ixrac edir və ucuz işçi qüvvəsini istismar edərək geridə qalmış ölkələri daha da yoxsulluğa sürükləyirlər. Yaxud müasir dövrdə Fransa daha qəddar müstəmləkə siyasəti həyata keçirir. Fransız Polineziyası Assambleyasının prezidenti Antony Qeros qeyd edir ki, Fransanın neokolonial siyasəti qəbuledilməzdir. O xatırladıb ki, Fransa Polineziyada nüvə silahını sınaqdan keçirirdi: “Fransa bizim ərazilərimizdə hərbi üstünlük yaratmaq istəyir. Biz ərazilərimizin müstəqil olmasına çağırış edirik. Fransanın yürütdüyü neokolonializm siyasəti qəbuledilməzdir”. Müstəqil Martinik naminə Ekoloqlar və Demokratlar Hərəkatının nümayəndəsi Claudette Duhamel isə qeyd edir: “Fransa bizim ləyaqətimizi alçaltmaq siyasəti tətbiq edir, bizə insanlıqdan kənar davranış sərgiləyir. Bizi o düşüncəyə gətirib çıxarırlar ki, sanki insan deyilik, əşyayıq. Yaşlı nəsil də bu siyasətin qurbanı olur, bu düşüncəyə inanır, gələcək nəslə bu fikri ötürür. Nəticədə gənc nəsil də bu düşüncədə, mədəniyyətdə, dünya görüşündə yetişir. Belə olan halda onlar öz suverenliyini, müstəqilliyini anlamır. Bu da Fransanın xalqlar üzərində hegemonluğuna şərait yaradır”. Duhamel qeyd edib ki, Fransanın apardığı siyasət nəticəsində yerli xalq özünü torpaqlarının sahibi hesab etmir: "Bizim mədəniyyətimiz, təhsilimiz, dilimiz, iqtisadiyyatımız ilə bağlı qərarlar verirlər. Yerli xalq olaraq itirilmiş hüquqlarımızı bərpa etmək üçün digər xalqlarla birlikdə hərəkət etməliyik və bu cür tədbirlər bizi birləşdirməkdə rol oynaya bilər".
Fransız Qvianası Milli Assambleyasının deputatı Jan-Viktor Kastor da dəhşətli faktlar açıqlayır: “Fransa Fransız Qvianasını iqtisadi cəhətdən tamamilə ələ keçirib və bizi təbii sərvətlərimizdən məhrum edib”. O xatırladıb ki, Fransız Qvianası 1946-cı ilin martında Fransanın dənizaşırı departamentinə çevrilib, lakin mübarizəni davam etdirmək və müstəmləkəçilikdən tamamilə xilas olmaq niyyətindədir.“Biz istəyirik ki, başqa dövlətlər də bizi dəstəkləsinlər”.
Fransanın bu qəbildən olan mənfur əməllərinə dair misalların sayını xeyli artırmaq mümkündür. Indi dünyanın buna qarşı mübarizə aparmasına ciddi ehtiyac var. Fransanın müstəmləkəsində olan Martinikanın Azadlığı Partiyasının nümayəndəsi Luc Francis Karole qeyd edir ki, Azərbaycan sayəsində bu məsələ dünyanın diqqət mərkəzinə gəlir: “Qoşulmama Hərəkatının Əlaqələndirmə Bürosunun Bakıda keçirilən nazirlər görüşündə prezident İlham Əliyev tərəfindən Fransanın kolonializmi ilə bağlı səsləndirilən fikirlər bizi çox məmnun etdi. Nəhayət ki, bu məsələ beynəlxalq səviyyədə gündəmə gətirilir”. Bu arada onu da qeyd edək ki, Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı Bakı Təşəbbüs Qrupu yaradılıb. Belə ki, Bakı Konqres Mərkəzində Qoşulmama Hərəkatının Əlaqələndirmə Bürosunun nazirlər görüşü çərçivəsində Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin təşkilatçılığı ilə “Kolonializmin tamamilə aradan qaldırılmasına doğru” mövzusuna həsr olunan tədbirdə iştirakçılar Fransanın müasir müstəmləkəçilik siyasətinin aradan qaldırılması yolları, Afrika qitəsində və dünyanın müxtəlif regionlarında defakto mövcud olan köləliyin kökünün kəsilməsi üçün zəruri addımların atılması istiqamətində fikir mübadiləsi aparıblar. Sonda bəyanat qəbul edilib. Bəyanatda iştirakçılar Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı Bakı Təşəbbüs Qrupu yaradılmasına dair razılığa gəliblər. Qəbul edilən bəyanatda isə çpx mühüm məqamlara toxunulur. Müstəmləkəçilik siyasətinin zərərli olduğu vurğulanan bəyanatda neokolonuzm şəraitində yaşayan ölkələrin üzləşdiyi çoxsaylı problemlərə dair konkret nümunələrə diqqət edilir. Məsələn, qeyd olunur ki, Qayanada sosial vəziyyət xüsusilə pisləşir, əhalinin 50 faizindən çoxu yoxsulluğun astanasındadır və işsizlik 30 faizdir; təbii sərvətlər talan edilir və torpaqların 90 faizi Fransa dövlətinin şəxsi mülkiyyətindədir. Bununla yanaşı qeyd edilir:
-Martinika və Qvadelupa iki böyük fəlakətlə üz-üzədir: gizli məskunlaşma strategiyalarının bir hissəsi olan əvəzetmə yolu ilə soyqırımı, təbii ekosistemlərə və əhalinin sağlamlığına ciddi şəkildə təsir edən xərçəngin rekord göstəriciləri ilə xlordekon zəhərlənməsi.
-Yeni Kaledoniyada Kanak və Sosialist Milli Azadlıq Cəbhəsi (FLNKS) 2021-ci ildəki 3-cü referenduma etiraz edir və müstəmləkə altına salınmış Yeni Kaledoniya xalqının müstəqil olmaq hüququnu bir daha təsdiqləyir.
-Polineziya indi tamamilə dekolonizasiya perspektivi ilə məşğuldur və cənab Oskar Temarunun rəhbərlik etdiyi “Tavini huiraatira no te Ao Maohi” partiyası Qoşulmama Hərəkatında müşahidəçi statusu almaq istəyir.
Daha geniş mənada, Afrika Mundus sferasının qeyri-hökumət diplomatik şəbəkəsi tərəfindən dəstəklənən, Bakıda olan anti-müstəmləkəçi hərəkatlar həm afroəsilli insanlara, həm də yerli xalqlara təsir edən müstəmləkə cinayətlərinə görə kompensasiya tələb edirlər. Onlar dünya ölkələrini, eləcə də beynəlxalq təşkilatları, o cümlədən BMT-ni özlərinin fundamental hüquqlarına hörmətin təmin edilməsinə yönəlmiş addımları dəstəkləməyə çağırırlar. Onlar xalqlar arasında qlobal əməkdaşlığa, xalqların bərabərliyinə və suverenliyinə hörmətə əsaslanan beynəlxalq münasibətlərə yeni yanaşma formalaşdırmaq məqsədilə xalqlarının tam azad edilməsinə, müstəmləkəçiliyin kökünün kəsilməsinədək mübarizələrini davam etdirməyi və gücləndirməyi öhdələrinə götürürlər. Tərəflər Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı Bakı Təşəbbüs Qrupunun yaradılması barədə razılığa gəliblər və əməkdaşlığı davam etdirməyə hazır olduqlarını bildiriblər”. Hesab edilir ki, Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı Bakı Təşəbbüs Qrupunun yaradılması rəsmi parisin neokolonizm siyasətinə qarşı mühüm platforma olacaq. Karib adaları, Cənubi Amerika, Sakit okean və Hind okeanındakı son Fransız müstəmləkələri bu sayədə müstəqilliklərinə qovuşacaqlar. Hər halda, artıq bu proses başlayıb və uğurla davam edir.
Tahir TAĞIYEV
