Heydər Əliyev hakimiyyətdə olduğu dövrlərdə həmişə Cənubi Azərbaycan məsələsinə çox böyük həssaslıqla yanaşıb. Həm güneydəki soydaşlarımızın, həm də 1946-cı ildə Milli Hökumət fars-şovinist Pəhləvi rejimi tərəfindən devirildikdən sonra Şimali Azərbaycana pənah gətirən azərbaycanlıların, o dövrün dili ilə desək, iranlı mühacirlərin taleyinə ciddi münasibət göstərib.
Onların burada ali təhsil alması və digər məsələlərinin həlli ulu öndərin diqqət mərkəzində olub. Belə ki, 2 iyun 1981-ci il tarixində Heydər Əliyevin imzası ilə Azərbaycan Mərkəzi Komitəsinin bürosunda qərar qəbul edilib ki, 1981-1982-ci tədris ili üçün 10 nəfər İran əsilli azərbaycanlının Azərbaycan ali məktəblərinə yerləşdirilməsi təmin olunsun. H.Əliyevin imzaladığı sənəddə Nazirlər Kabinetinə bunun üçün lazımı vəsait ayrılması, Təhsil Nazirliyinə isə bu qərarın icrası tapşırılıb.
Qeyd edək ki, sözügedən qərarın foto-surətini siyasi şərhçi Azər Həsrət öz rəsmi feysbuk hesabında paylaşıb.
“...Heydər Əliyev soydaşlarımızın mərhələ-mərhələ Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiyası üçün addımlar atırdı və bu qərar da həmin addımlardan biridir”
"Heydər Əliyev və Cənubi Azərbaycan" rubrikasında müsahibimiz siyasi şərhçi Azər Həsrətlə bu sənədlə bağlı danışdıq.
- 1946-cı ildə Şimali Azərbaycana gəlmiş güneyli soydaşlarımızın ali təhsil almaları ilə bağlı Heydər Əliyevin imzaladığı qərar barədə nə deyərdiniz?
- Əlbəttə, bu sənəd tarixidir. Eyni zamanda tarixi gerçəkliklərə işıq tutan danılmaz faktdır. Siz fikir versəniz görərsiniz ki, bu sənəd 2 iyun 1981-ci ildə o vaxt Azərbaycan SSR-in rəhbəri olan Heydər Əliyev tərəfindən imzalanıb. Əslinə qalanda, bizim günümüzdə necə ki, İlham Əliyev güney azərbaycanlılara sahiblənir, Heydər Əliyev də Sovetlərin qılıncının dalı-qabağı kəsən dövrlərdə güneylilərə sahiblənirdi. Bu sənədi imzalamaqla bunu bir daha göstərib. Fikir verirsizsə, sənəddə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinə istinad edilir ki, oradan icazə alınıb, oranın göstərişi ilə bu addım atılır. Məsələləri dərindən bilməyən adamlar düşünə bilər ki, yəqin bu Moskvanın tapşırığıdır, Heydər Əliyev də bunu icra edib. Əslində isə belə deyil.
- Belə başa düşmək olur ki, güneyli soydaşlarımızla bağlı bu qərar Heydər Əliyevin öz təşəbbüsü olub. Belə demək olar?
- Əslində bunun tarixçəsi belədir ki, Heydər Əliyevin özü bu təşəbbüsü irəli sürüb, Moskvadan o izni alıb, yəni Moskvanın buna icazə verməsinə nail olub. Nail olduqdan sonra isə Azərbaycan Respublikasında güney azərbaycanlıların ali təhsil alması üçün göstəriş verib. Yəni söhbət nədən gedir? Söhbət ondan gedir ki, 1945-ci ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin qurduğu Milli Hökumətin tərkibində fəaliyyət göstərən, yaxud bu və digər şəkildə siyasi proseslərə bağlı olan güney azərbaycanlılar sonrakı mərhələdə, Milli Hökumətin fars rejimi tərəfindən dağıdılmasından sonra Şimali Azərbaycana, o vaxtkı Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasına yerləşmişdilər. Təbii ki, onlar xarici vətəndaşlar sayılırdılar. Güneylilərin təhsil almaq problemləri vardı, vətəndaşlıq hüquqları yox idi. Burada vətəndaşlığı olmayan xarici vətəndaş kimi qalırdılar. Onların hərəkəti, təhsili, çalışmaları və sair məhdudlaşdırılırdı.
- Bu cür maneələr bu insanlara necə təsir edirdi?
- Təbii ki, bunun uzun müddət davam etməsi həmin insanların cəmiyyətə inteqrasiya olunması, özlərini müəyyən mənada cəmiyyətdə tanıda bilməsi, yer tutması baxımından problemlər yaradırdı. Məhz bunu nəzərə alaraq ulu öndər Heydər Əliyev soydaşlarımızın mərhələ-mərhələ Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiyası üçün addımlar atırdı və bu qərar da həmin addımlardan biridir. Bu sənəd Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin bürosunun qərarı olaraq Heydər Əliyev tərəfindən imzalanıb. Orada Güney Azərbaycandan olan (sənəddə ifadə azərbaycan millətindən olan iranlılar kimi keçir. Bilirsiz ki, Sovet dövründə ifadələr bir qədər fərqli işlənirdi - A.H) soydaşlarımızın Bakıda pulsuz ali təhsil alması üçün dövlətin müvafiq qurumlarına tapşırıqlar verilib. Soydaşlarımızın təhsil alması, özlərini cəmiyyətə inteqrasiya etməsi üçün şərait yardılmışdı. Əlbəttə, bu yanaşmanın özü ondan xəbər verirdi ki, Heydər Əliyev Güney Azərbaycan məsələsinə biganə deyil, həqiqətən də o, Güney məsələsinə biganə olmayıb. Ümimiyyətlə, milli özünüdərk, Azərbaycanın bütövləşməsi, Güney, Qüzey Azərbaycanın məsələsinin ortaq şəkildə çözülməsi və bütün bu məsələlərdə Heydər Əliyev həmişə özünəməxsus rolu ilə seçilib...Əlbəttə, Sovet dövlətinin imkan verdiyi çərçivədə bunu etməyi bacarıb. Amma müasirləri deyirlər ki, Heydər Əliyev sadəcə olaraq görünürdə o çərçivədən kənara çıxmayıb, əslində isə əlindən gələni, hətta əlindən gələndən də artığını edib ki, Güney məsələsi, Azərbaycanın bütövlüyü məsələsi daim gündəmdə olsun. İndi müəyyən adamlar çıxıb deyə bilər ki, Heydər Əliyev kommunist olub, Sovet dönəmində işləyib. Bunlar hamısı bildiyimiz məsələlərdir. Amma insanın içindən, daxilindən gələn məsələlər də var. Heydər Əliyev həmişə Güney Azərbaycan məsələsinə həssas yanaşıb və bu sənəd də o həssaslığın göstəricilərindən, təsdiqlərindən, sübutlarından biridir. Düşünürəm, yaxşı olar ki, bizim media bu qərar əsasında təhsil almış güneyliləri tapıb onlardan müsahibə alsın. Söhbət hələ ki, bu on nəfərdən gedir, amma proses bununla məhdudlaşmır, sonra da inteqrasiya məsələləri olub. Yəni güneylilərin burada işlə təmin olunması, təhsil alması, müəyyən məsələlərdə irəli çəkilməsi halları baş verib. Fikrimcə, əslinə qalanda bu böyük bir elmi araşdırmanın mövzusudur. Amma hər halda, biz də media üzərindən buna reaksiya verməklə, bunu işıqlanlandırmaqla düşünürəm ki, ulu öndərin o vaxtlar güneylilərə bağlı həssaslığına az da olsa işıq tutmuş oluruq.
İradə SARIYEVA
