Bu il baş tutması gözlənilən ən vacib məqam Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanması idi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev hələ bu ilin oktyabrında Praqada keçirilən görüşdən sonra iki ölkə arasında ilin sonuna kimi sülh müqaviləsinin imzalanacağı ehtimalını səsləndirmişdi. Lakin Ermənistanın mövqeyi buna imkan vermədi.
Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan və Ermənistan arasındakı münaqişəni sülhə bağlamaq üçün Avropa İttifaqı, ABŞ və Rusiya diplomatik səylərini artırsa da, ilin sonuna kimi razılaşma əldə etmək mümkün olmadı və indi bütün gözlər 2023-cü ilə dikilib. Bəs gələn il irəliləyiş əldə etmək mümkün olacaqmı? Azərbaycan hesab edir ki, sülh sazişi üçün sənəd hansısa şərtlərin əks olunduğu çərçivə sazişi formasında yox, sadə və reallığı əks etdirən formada olmalıdır. Ermənistan isə bundan yayınır və vəziyyəti daha da gərginləşdirmək istiqamətində addımlar atır. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın son hökumət müşavirəsində dedikləri də bunun təsdiqidir. Paşinyan ilk növbədə Laçın dəhlizindəki vəziyyətlə bağlı Qarabağdakı Rusiya sülhməramlılarının fəaliyyətini tənqid edib: “Rusiya obyektiv və ya subyektiv səbəblərdən Qarabağda stabillik və təhlükəsizliyi təmin edə bilmirsə, BMT Təhlükəsizlik Şurasında Rusiya sülhməramlılarına BMT TŞ mandatının verilməsi, ya da Qarabağa əlavə beynəlmiləl sülhməramlı qüvvələrin göndərilməsinə dair təşəbbüs qaldırmalıdır”. O əlavə edib ki, Rusiyanın Qarabağın erməni əhalisinin oradan getməsini sakitcə seyr etmək kimi getdikcə daha çox nəzərə çarpan praktikasını qəbuledilməz sayır: “Azərbaycanın, o cümlədən Qarabağda növbəti hərbi təxribat hazırlamasının əlamətləri görünür. Hadisələrin bu şəkildə inkişafı Rusiya sülhməramlı kontingentinin fəaliyyətinə dair təxirəsalınmaz suallar doğurur”. Moskva Ermənistan baş nazirinin tənqidinə dərhal reaksiya verib. Rusiya XİN-in sözçüsü Mariya Zaxarova Laçın dəhlizindəki vəziyyətlə bağlı Rusiya sülhməramlılarının tənqid edilməsinin qəbuledilməz olduğunu deyib. O əlavə edib ki, Moskva vəziyyətin normallaşdırılması üzərində işləyir: “Rusiyanın ünvanına səslənən tənqidlərə gəlincə, mən bunu hazırkı situasiyada qəbuledilməz sayıram. Biz dəfələrlə demişik ki, Rusiya sülhməramlıları vəziyyətin tənzimlənməsi üçün mümkün olan hər şeyi edir. Heç bir açıq tənqidlər işə kömək etmir. Bundan da pis vəziyyətlər olub. Vəziyyətin yaxşılaşdırılması üzərində işləyirik”. Zaxarova Paşinyanın BMT TŞ mandatına və beynəlmiləl sülhməramlı qüvvənin göndərilməsi barədə təklifinə də cavab verib: “Sülhməramlı kontingent olmadan kimsə məsuliyyətlə deyə bilərmi ki, nə daha yaxşı olardı? Düşünürəm ki, cavab məlumdur. Odur ki, səmərəliliyin qaldırılması və sair barədə nə qədər istəyirsiniz danışmaq olar, amma təkrar edirəm, bu situasiyanın həlli ilə hamı məşğul olur. Məncə belə şeyləri demək və bəyan etmək sadəcə olaraq orda mövcud olan reallıqları başa düşməməkdir”. Beləliklə, Rusiya açıq şəkildə Ermənistan rəhbərliyini dünyada gedən prosesləri başa düşməməkdə ittiham edir. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov da məsələyə məhz bu prizmadan yanaşır: “Rusiya, ilk növbədə, üçtərəfli əsasda əldə edilmiş razılaşmaları yerinə yetirməklə, vasitəçilik səylərini davam etdirmək niyyətindədir. Kreml Laçın yolundakı vəziyyətdən də narahatdır. Laçın yolu ətrafında yaranmış gərginliyə görə Rusiya tərəfi həm İrəvan, həm də Bakı ilə öz işini və səylərini davam etdirəcək". Peskov Qarabağa beynəlxalq sülhməramlıların göndərilməsi ideyası ilə çıxış edən Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın bəyanatını da şərh edib. Kreml sözçüsünə görə, hər şeydən öncə Azərbaycan buna razı olmalıdır.
Ermənistanın keçmiş baş naziri Qrant Baqratyan da eyni mövqedən çıxış edir: “Ermənistan hakimiyyətinin hərəkətləri ilkin olaraq Laçın yolunun bağlanmasına töhfə verdi, Təhlükəsizlik Şurası katibinin qalmaqallı bəyanatları isə vəziyyəti daha da gərginləşdirdi”. Onun sözlərinə görə, üçtərəfli bəyanatın 9-cu bəndinə əsasən Ermənistan Bakıya Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək tranzit yolu verməyi öhdəsinə götürüb: “Eyni zamanda, tranzit yolu sənədə uyğun olaraq Rusiya tərəfinin nəzarəti altında hər iki istiqamətdə vətəndaşların və şəxslərin maneəsiz hərəkətini nəzərdə tutur”. Baqratyan qeyd edib ki, Paşinyan bu faktı yaxşı bilir və buna görə də hadisələrin bu cür inkişafının qarşısını almaq üçün Qərblə sövdələşmə aparır: “Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanın qalmaqallı bəyanatları Laçın yolunun açılması perspektivini ləngitməklə vəziyyəti daha da gərginləşdirib. Gec-tez Laçın yolu Azərbaycanın tam nəzarətinə keçəcək. Bəli, Rusiya sülhməramlıları olacaq, lakin Azərbaycan tərəfinin vətəndaşların yüklərini və sənədlərini yoxlamaq hüququ olacaq. Ermənistan 9-cu bənd üzrə öhdəliklərini yerinə yetirmədiyinə görə, Azərbaycan da üçtərəfli bəyanatın nəzərdə tutduğu məntiqdə dəhlizə imkan verməyəcək”. Rus politoloq, Yaxın Şərq və Qafqaz ölkələri üzrə ekspert Stanislav Tarasov isə qeyd edir ki, digər ülhməramlılarının bölgədə, Ermənistan-Azərbaycan sərhədində peyda olması qeyri-mümkündür və İrəvan bu barədə istəklərini unutsa, yaxşı olar: “Qərb sülhməramlılarını regiona gətirmək üçün yalnız Paşinyanın istəyi və qərarı kifayət deyil. Sülhməramlılar demarkasiya xəttində dayanmalıdırlar. Bu, hər iki tərəf tərəfindən razılaşdırılmalıdır. Azərbaycan Qərb sülhməramlılarının meydana çıxmasına icazə verməyəcək”. Ekspert qeyd edib ki, Paşinyan Qarabağ məsələsinə Qərb tərəfdaşlarını cəlb edə bilər: “Ancaq yeni qoşunlar meydana çıxsa, o zaman yalnız erməni tərəfindən olacaq. Və bunlar artıq sülhməramlılar olmayacaq. Nizamlanma məsələlərinin ATƏT-in Minsk Qrupu formatına keçirilməsinə cəhdlər edilir və bu formatda yeni sülhməramlıların meydana çıxmasını gözləmək olar. Amma bu, tam bir dastandır. Hələlik üfüqdə heç nə yoxdur. Əgər NATO sülhməramlılarından danışırıqsa, o zaman yaxın gələcəkdə bu mümkün deyil. Azərbaycan buna razı olmayacaq”.
Nahid SALAYEV
