İranın milli pul vahidi - rialın son vaxtlar ABŞ dollarına nisbətdə yenidən ucuzlaşması Azərbaycanın bu cənub qonşusu ilə sərhədyanı ticarətinə də təsir edib. Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, indiki vəziyyətdə Güney Azərbaycanda yaşayan soydaşlarımız üçün də şimal qonşuları ilə ticarət olduqca mühümdür. Bu, indiki halda güneyli soydaşlarımızın ağır sosial-iqtisadi çətinliklərdən qurtulmasına az da olsa kömək edir.
Hazırda sərhədyanı ərazidə aktivlik müşahidə edilir. Burada bir daha xatırladaq ki, 2015-ci ildə imzalanan nüvə razılaşması pozulduğuna görə ABŞ-ın son illər İrana sanksiyalar qoyması rialın davamlı ucuzlaşması ilə müşahidə edilir. Son günlərdə rialın məzənnəsi daha sürətlə dəyərdən düşür. Artıq hər keçən gün Astara sərhəd keçid məntəqəsinin önündə əvvəlki aylara nisbətən daha çox minik maşınları dayanır. Burada yerləşən mağazaların önündə müxtəlif mallar düzülür. Mağazalardan birinin adının çəkilməsini istəməyən sahibi “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, rialın ucuzlaşması onların İrandan daha çox mal gətirməsinə imkan yaradıb: “Son günlər İran rialı birdən-birə ucuzlaşdı. İran Astarasında qara bazarda artıq 1 ABŞ dolları 400 min rialdır. Ayın əvvəlində 350-360 min rial idi. Dollarla yanaşı, Azərbaycan manatı da qalxdı. 1 manat 240 min rial olub. İran rialı bir yerdə qalmır, hər dəfə dəyərini itirir. İndi az pulla çoxlu mal gətirə bilirik”. Onun deməsinə görə, rialın ucuzlaşması alış-verişə də təsir edib: “İrandan yuyucu tozlar gətirilib. Hər birini 25-30 qəpik ucuz almışıq. Bir həftə ərzində hər gün yük maşınları vasitəsilə sifarişli mallar gəlir. 90-cı illərdə iranlılar Azərbaycana gəlib mağazalara “süpürgə çəkirdilər”. Qabaqlarına çıxan nə var idisə, alıb aparırdılar. İndi onlarda belə vəziyyət yaranıb. Tacirlər İran Astarasında mallarını dəyər-dəyməzə satırlar. Qorxular ki, rial lap ucuzlaşa. Elə tacirlər var ki, rial sabitləşənə qədər mağazasını bağlayır”. Başqa bir mağazada isə sahibkar iddia edir ki, rialın ucuzlaşmasının ona hələ təsiri yoxdur. Həmin sahibkar anbarda kifayət qədər malının olduğunu bildirir: “Onların pulu dəyərdən düşəndə qorxudan mağazalarını bağlayırlar. Malı əvvəlki qiymətə satmağa çalışırlar. Ona görə bizim tərəfə İran malları çox gəlir. Astara şəhərində İran malları satan üç-dörd belə topdansatış yeri var. Elə bil ki, İran tacirləri öz mallarının təhlükəsiz yerdə olmasını istəyirlər”. O qeyd edir ki, İrandan malların gətirilməsində problem yoxdur: “Bu gün sifariş verirsən, bir-iki günə gəlir. İrandan yuyucu tozlar və ərzaq məhsulları da gəlir. Problem yoxdur. Alıcı çox deyil. İndi İran mallarını hər yerdə satırlar. Burda elə dükan sahibləri var ki, mal gələn kimi göndərir Bakıya, digər yerlərə. Sərhəd qapıları açılsa, alver qızışar”. Xatırladaq ki, koronavirus pandemiyası ilə bağlı 2020-ci ilin fevralından başlayaraq Azərbaycanın qonşu ölkələrlə quru sərhədlərində gediş-gəliş məhdudlaşdırılıb. İndi sərhəddə müştəri gözləyən taksi sürücüləri vurğulayır ki, əvvəlki kimi İrandan az adam çıxır: “Ayda 10-15 nəfər bu taya çıxır. Kimin bəxtinə düşdü, həmin günü qazancı olur. Amma bizdən İrana ziyarətə gedənlər olur. Onlar qayıdanda taksidən istifadə etməyə üstünlük verirlər. Adətən yaşlı adamlar olur”.
Hazırda İranda davam edən etiraz aksiyaları fonunda rialın daha sürətlə dəyərdən düşməsi gözlənilir. Qeyd edək ki, İranda rejimin tətbiq etdiyi hicab qaydalarına qarşı keçirilən etiraz aksiyalarının başlaması 100 gününü tamamlayıb. Etirazlar Güney Azərbaycanın şəhərlərində geniş yayılıb, soydaşlarımız küçələrə çıxaraq rejimə etiraz ediblər. Bu proses səngimək bilmir, əksinə, getdikcə daha da güclənir. Güney azərbaycanlılar əsasən “Azadlıq, ədalət, milli hökumət” şüarı səsləndirirlər. Aksiyalarda, əsasən, “Qadın, həyat, azadlıq!”, “Yoxsulluq, korrupsiya, bahalıq, biz hakimiyyəti devirəcəyik!”, “Qana susamış Xameneiyə ölüm!”, “Xameneiyə ölüm, Xameneiyə lənət!”, “Biz mübarizə aparacağıq, öləcəyik, İranı geri qaytaracağıq!”, “Diktatora ölüm!”, “SEPAH-a ölüm!”, “BƏSİC-ə ölüm!”, “Körpə qatili hökumətə ölüm!”, “Yoldaşlarımın qanına and olsun, mübarizəni sonadək aparacağıq!”, “Qəddar Xameneyi, səni torpağa basdıracağıq!”, “İllərlə cinayət edən belə rəhbərə lənət olsun!” və başqa şüarlar səsləndirilir. Etiraz aksiyaları başlayandan bəri İranı tərk edənlərin sayı da artıb. Onlar arasında hökumət məmurlarının, əvvəllər vəzifə tutmuş şəxslərin özlərinin və ailə üzvlərinin olduğu bildirilir. Məlumata görə, İran rəsmilərinin ailələri ölkədən qaçaraq əsasən Böyük Britaniyanın paytaxtı Londona sığınırlar. Bununla bağlı Britaniya parlamentində də məsələ qaldırılıb. Rəsmi Tehran ölkədən qaçışın qarşısını almağa çalışır. Dekabrın 26-da İran parlamentində vəzifəli şəxslərin və əvvəllər vəzifə daşıyanların ölkədən çıxışına qadağa qoyulmasını nəzərdə tutan qanun layihəsi müzakirəyə çıxarılıb. Lakin bu da İrandan axını dayandırmır. Beynəlxalq ictimaiyyət aksiyalara geniş dəstək verib, rejimin dinc nümayişlərin dağıdılması zamanı güc tətbiq etməsini, insanları öldürməsini, yaralamasını, həbs etməsini sərt formada qınayıb. Dinc aksiya iştirakçılarına qarşı qəddar davranışına görə Avropa İttifaqı, ABŞ və bir sıra ölkələr İrana yeni sanksiyalar qəbul edib. Bu da İran iqtisadiyyatını sürətlə çökdürür. Yaranmış vəziyyətdə İran milli valyutasının daha sürətlə dəyərdən düşməsi gözlənilir.
Ramil QULİYEV
