Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda faydalı yataqların qanunsuz istismarı əleyhinə Xankəndi-Laçın yolunda keçirilən etiraz aksiyası artıq beynəlxalq müstəvidə getdikcə daha çox diqqət mərkəzinə gələn əsas hadisələrdən birinə çevrilib. Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, aksiya keçirənlər məqsədlərinə nail olmayana qədər geri çəkilmək niyyətlərində deyillər.
Xatırladaq ki, 2022-ci il dekabrın 3-də və 7-də Rusiya sülhməramlı kontingentinin komandanlığı ilə aparılmış müzakirələrin nəticəsi olaraq İqtisadiyyat Nazirliyi, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti və “AzerGold” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin mütəxəssislərindən ibarət heyət Rusiya sülhməramlı kontingentinin müvəqqəti yerləşdiyi Azərbaycan ərazilərində faydalı qazıntı yataqlarının qanunsuz istismarı, bundan irəli gələn ekoloji və digər fəsadlarla bağlı ilkin monitorinq aparmalı idi. Lakin sülhməramlıların hərəkətsizliyi ucbatından monitorinq baş tutmayıb. Elə bundan sonra aksiyalara start verilib. Erməni tərəfi aksiyanın qısa müddətdə dayanacağını gözləsə də, hadisələrin sonrakı inkişafı onların yanıldığını göstərdi. Bu vəziyyətdə indi Ermənistan dünya ictimaiyyətini yanlış məlumatlandırmağa çalışır. Hətta Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Qarabağa və Laçın yoluna BMT və ATƏT-in faktaraşdırıcı missiyalarını göndərməyə çağırıb: “Qarabağ münaqişəsinin həllində beynəlxalq ictimaiyyətin fəallığı əhəmiyyətli dərəcədə artmalıdır. Biz Qarabağa və Laçın dəhlizinə BMT, ATƏT və ya ATƏT-in Minsk Qrupunun faktaraşdırıcı missiyasının göndərilməsi üçün güclü çalışmalıyıq. Yüzlərlə ailə "blokadanın müxtəlif tərəflərində" qalıb və "zəruri mallar", o cümlədən ərzaq çatışmazlığı var”. Lakin rəsmi Bakı elə beynəlxalq müstəvidə Laçın yolunun guya Azərbaycan tərəfindən bağlanması, erməni sakinlərinə qarşı tətbiq edilən "blokada" ilə bağlı Ermənistan tərəfindən irəli sürülən iddiaları rədd edir. Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov rusiyalı həmkarı Sergey Lavrovla telefon danışığı vaxtı bir daha yolun açıq olduğunu bildirib. Azərbaycan XİN-in rəsmi açıqlamasında bu xüsusda deyilir: “Nazir Ceyhun Bayramov Azərbaycan tərəfinin Laçın yolunda öhdəliklərə uyğun olaraq vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hərəkətinə təhlükəsizlik zəmanəti verdiyini və Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin, erməni təcili tibbi yardım maşınlarının, sülhməramlı kontingentin avtomobillərinin və digər nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti barədə videolardan göründüyü kimi yolun açıq olduğunu diqqətə çatdırıb". Sosial şəbəkələrdə və mediada aksiya keçirilən yoldan maşınların keçdiyini göstərən çoxsaylı görüntülər yayılmaqdadır. Bütün bunlar erməni tərəfinin beynəlxalq ictimaiyyəti yanıltmaq cəhdlərinin fiaskoya uğramasını şərtləndirir. Bu səbəbdən dekabrın 20-də BMT Təhlükəsizlik Şurasında Laçın yolunda vəziyyətlə bağlı müzakirələr zamanı da Ermənistan Azərbaycana qarşı məkrli niyyətinə nail olmadı.
Bundan bir gün sonra Avropa İnsan Haqları Məhkəməsində (AİHM) çıxarılan qərar ermənilərin istədiyi kimi olmayıb. Qurum yalnız onu bildirib ki, Azərbaycan Ermənistanda müalicəyə ehtiyacı olan ağır xəstələrin, sığınacaq və yaşayış üçün imkanları olmadan yolda qalan digər şəxslərin təhlükəsiz keçidinin təmin edilməsi üçün öz səlahiyyətlərinə aid olan bütün tədbirləri görməlidir. Azərbaycan isə bunu onsuz da edir. AİHM-in çıxardığı bu qərar Ermənistan hökuməti tərəfindən verilmiş müvəqqəti tədbirlər haqqında müraciətə cavab olub. Qərarda həmçinin qeyd olunur ki, Azərbaycan hökumətinin Laçın yolunda vəziyyətə nə dərəcədə nəzarət etməsi indiki mərhələdə mübahisəli və qeyri-aydın qalır. Qeyd edək ki, Azərbaycan yolu etirazçıların deyil, Rusiya sülhməramlı kontingentinin bağladığını bildirib.Bu arada Nikol Paşinyan Rusiya sülhməramlı qüvvələrini öz öhdəliklərini yerinə yetirməməkdə ittiham edib. Beləliklə, Azərbaycan yolun humanitar məqsədlər üçün açıq olduğunu bildirir. Elə bundan irəli gəlir ki, AHİM hazırda Laçın yoluna Azərbaycanın nəzarət etməsinin, eyni zamanda ölkəmizin 2020-ci il 10 noyabr üçtərəfli atəşkəs bəyanatının 6-cı maddəsini üzrə öhdəliyinin mübahisəli olduğunu qeyd edir. Həmin maddədə Laçın yolu ilə hər iki tərəfə fərdlərin, nəqliyyat vasitələri və məhsulların hərəkətinin təhlükəsizliyinin təminatına zəmanət verilib. AİHM bu kontekstdə Avropa konvensiyası çərçivəsində götürülmüş öhdəlikləri xatırladıb. Bunlar fonunda Azərbaycan da, öz növbəsində, AİHM-də Ermənistana qarşı iddia qaldırıb. Rəsmi Bakı İrəvanı Laçın rayonunda azərbaycanlıların əmlakını dağıtmaqda ittiham edir, azərbaycanlıların hüquqlarının kobud şəkildə pozulmalarına görə dəymiş ziyanın kompensasiya olunmasını tələb edir. Qeyd edək ki, Azərbaycan 2022-ci ilin may-avqust aylarında Ermənistanın Laçın şəhərini və iki qonşu kəndi tərk etməsi zamanı əmlakın, o cümlədən yüzlərlə mülki evin və digər yaşayış sahələrinin qəsdən və məqsədyönlü şəkildə dağıdılmasına dair bir sıra sübutlar təqdim edib. Azərbaycan tərəfi qeyd edir ki, sözügedən ərazilərdə effektiv nəzarəti həyata keçirməsinə baxmayaraq, Ermənistan hökuməti bu genişmiqyaslı dağıntıların qarşısını almaq üçün heç bir addım atmayıb. Yeni aşkarlanmış dəlillərə istinadla Ermənistan silahlı qüvvələrinin tərk etməli olduqları ərazilərdə minalar, mülki evlərdə mina tələləri yerləşdirməyə davam etdiyi vurğulanır. 2020-ci il atəşkəs bəyanatının pozuntusu olaraq Ermənistanda 2021-ci ildə istehsal olunmuş və Laçın yolu vasitəsilə Azərbaycana gətirilmiş minalardan istifadə olunduğu bildirilir. Bu səbəbdən Azərbaycan insan hüquqlarının kobud şəkildə pozulması nəticəsində dəymiş ziyana görə kompensasiya, reparasiya, restitusiya, digər xərclərin qarşılanmasını tələb edir.
Nahid SALAYEV
