1992-ci ildə AXC hakimiyyəti dövründə qəbul olunan “Siyasi partiyalar haqqında” qanun ortaya 60-a yaxın partiya çıxardı.
Bu partiyaların mütləq əksəriyyətinin heç bir ciddi kadr potensialı olmadığından onlardan müxtəlif sahələr üzrə proqramlar gözləmək də mümkün deyildi.
Əslinə qalsa qeydiyyatdan keçmək üçün qohum-qardaşı, dost-tanışı səfərbər edib birtəhər tələb olunan sayı düzəldən siyasi partiyalardan və onların liderlərindən elə bir ciddi gözlənti də yox idi.
Dövləti idarə etmək, hakimiyyətin müəyyən qollarında yer almaq üçün yaradılan, yaxud, yaradılmalı olan partiyaları cəmiyyət təkcə ciddiyə almamaqla kifayətlənmirdi, həm də ələ salır, lağa qoyurdu.
KİV-lərdə gah tamadalar, gah aşıqlar partiyalarının yaradıldığı, gah da yaradılan partiyalara “Orta barmaq partiyası”, “Şəhadət barmaq partiyası” kimi adlar verildiyi iddiaları yer alırdı.
Və bu münasibəti siyasi partiyalar, onların özünəvurğun liderləri özləri qazanmışdılar.
Son illər Azərbaycan hakimiyyəti məhz bu münasibəti dəyişməyi, ölkədə güclü siyasi partiyaların meydana gəlməsinə nail olmağı əsas vəzifə kimi qarşıya qoydu.
Prezident administrasiyasında “...Siyasi partiyalarla iş şöbəsi” yaradıldı və sözün əsil mənasında iş başladı. Partiya liderləri ilə görüşlər, müzakirələr, birgə səfərlər və onların KİV-də işıqlandırılması onların cəmiyyətdə nüfuzunu artırdı.
Siyasi partiyaların dövlət tərəfindən maliyyələşməsi haqqında qərar verildi.
Dövlət qeydiyyatından keçmiş siyasi partiyalar yüksək səviyyədə təmir olunmuş qərargahlarla təmin olundular.
Güclü partiyaların ortaya çıxması istiqamətində atılan növbəti addım-“Siyasi partiyalar haqqında Qanun” layihəsinin hazırlanması oldu və bu mühüm qanun geniş müzakirələrdən sonra Milli Məclis tərəfindən qəbul edildi.
Yeni qanun iri partiyaların meydana çıxması üçün kiçik siyasi qurumların təmərküzləşməsini nəinki mümkün, həm də məcburi edir.
Artıq heç bir ideologiyası olmayan, yaxşı halda dost-tanışın, qohum-əqrəbanın “adını yazdırdığı” partiyaların yaşaması, ayaqüstə qalması mümkün deyil.
Artıq bəzi liderlərin “kiçik olsun, mənim olsun” fəlsəfəsindən imtina etməkdən başqa yolu qalmayıb.
Artıq müəyyən ideologiya ətrafında birləşmədən, ortaya yerli strukturları, icra aparatı, kadr bazası olan güclü partiya çıxarmadan Azərbaycanın siyasi həyatında qalmaq və fəaliyyət göstərmək mümkün olmayacaq.
Çox təəssüf ki, mövcud reallıqları nəzərə alıb partiyalarını yeni qanunun tələblərinə uyğunlaşdırmağa çalışmaq əvəzinə bəzi siyasilər “müqavimət cəbhəsi” yaratmaq yolunu tutdular.
Bu məqamda köməyinə ümid edilən “saman çöpü” Avropa Şurasının Venesiya Komissiyası oldu.
“Müqavimət hərəkatı”nda ReAL partiyasının sədri İlqar Məmmədovun öndə yer alması böyük əksəriyyət üçün gözlənilməz oldu.
Çünki bir zamanların “barışmaz müxalifətçisi”, “Milli Şura”nın bəzi liderlərinin iddiasına görə avropa qurumlarının hətta “maaşa bağlayaraq” böyük ümidlər bəslədiyi ReAl lideri həbsdən çıxdıqdan sonra prezident administrasiyasında bir neçə görüş keçirmiş və həmin görüşlər zamanı “əsaslı arqumentlərlə” tutduğu yolun yanlış olduğu ona izah olunmuşdu.
Görünür administrasiyadakı həmsöhbətlərin siyasi səviyyəsi o qədər yüksək, onların təqdim etdikləri “arqumentlər” o qədər inandırıcı olmuşdu ki, söhbətlərdən dərhal sonra İlqar Məmmədov radikallıqdan tamamilə imtina etmək qərarına gəlmiş və bəzi “barışmazçılar”ın iddiasına görə “avtobus müxalifəti”nə çevrilmişdi.
İlqar Məmmədovun növbəti dəfə mövqe dəyişdirməsinin və bu qədər radikallıq nümayiş etdirməsinin kökündə nə dayanır?
Bir az əvvəl dedik. “Siyasi partiyalar haqqında”yeni qanun kiçik, azsaylı partiyalar üçün ciddi problemlər yaradır və bu qanunun tələblərinə cavab vermək onların imkanları xaricindədir.
Hərəkat kimi fəaliyyət göstərərkən xeyli yüksək potensiallı ziyalını öz ətrafında birləşdirməyə nail olan ReAl partiyaya çevrilərkən onların çoxunu yolda itirdi və üzvlərin sayına görə kiçik, kadr potensialı baxımından ortabab partiyaya çevrildi.
Yeni qanunun tələblərini yerinə yetirmək partiyaların böyük əksəriyyətinin, o cümlədən ReAl-ın imkanları xaricində olduğu hamıya “gün kimi” aydındır.
Partiya liderinin səfərlər və görüşlər zamanı sərgilədiyi “sadəlik”, özünə “reallıqdan” xeyli uzaq qiymət verməsi və “təvazökar” davranışı ReAl-ın digər partiyalarla birləşməsini mümkünsüz edir.
Partiya üzvlərinin sayını artıraraq tələb olunan saya, hətta onun yarısına belə çatmaq da ReAl-ın imkanları xaricindədir.
Bu vəziyyətdə yeganə ümid qalır “saman çöpünə”, yəni, Venesiya komissiyasına.
Onun da müxtəlif dövlətlərə verdiyi tövsiyyələr qanun hazırlanarkən diqqətlə öyrənilib və bu tövsiyyələr müxalifətin, o cümlədən, İlqar Məmmədovun mübahisələndirməyə çalışdığı maddələrdə nəzərə alınıb.
Bu halda Venesiya komissiyasına müraciət etməyin vaxt itkisindən başqa bir şey olmadığı aydın deyilmi?
Təəssüf ki, belə deyil. Təəssüf ki, konstitusiya hüququ üzrə tövsiyyələr vermək üçün yaradılan Venesiya komissiyası bir çox hallarda siyasi amilləri ön plana çəkir.
Komissiyanın eyni qanun barədə müxtəlif ölkələrə müxtəlif tövsiyyələr verməsinin kökündə də bu məsələ dayanır.
Venesiya komissiyasının tövsiyyələri əsasında hazırlanan qanunun tələblərinə əməl edə bilməyəcəklərindən çəkinən müxalifəti ümidləndirən də budur.
Onlar komissiyanın heç bir “visdan əzabı” çəkmədən öz tövsiyyələrindən imtina edəcəyinə və “müxalifətin sifarişinə” uyğun “rəy” verəcəyinə əmindirlər.
Çox güman ki, belə də olacaq və İlqar Məmmədovun həsrətlə gözlədiyi “şanlı rəy” yaxın zamanlarda Azərbaycana daxil olacaq.
Ancaq Venesiya komissiyasının göndərəcəyi tövsiyyə xarakterli “rəy” suda boğulanın son ümid yeri-saman çöpündən başqa bir şey olmayacaq.
İndiyə qədər saman çöpünün kimisə boğulmaqdan xilas etdiyinə şahid olan varmı?
Abutalıb SƏMƏDOV
