“Türkiyə, Azərbaycan və Türkmənistan prezidentləri üç ölkənin energetika nazirlərinin görüşündən sonra yeni sammit keçirəcək və türkmən qazının Avropaya ixracı ilə bağlı “yol xəritəsi”ni qərarlaşdıracaqlar”. Bunu Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ölkənin cənub-şərqində yerləşən Mardin şəhərinin gəncləri ilə görüşündə bildirib.
Onun sözlərinə görə, Türkmənistan qazının Avropaya nəqli məsələsi ötən həftə Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan, Türkiyə və Türkmənistan dövlət başçılarının Birinci Üçtərəfli Zirvə Görüşündə müzakirə olunub. Bütün bunlar o deməkdir ki, türkmən qazının Azərbaycan vasitəsilə Avropaya nəqlinin həyata keçrilməsi prioritetliyini qoruyur. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “Nezavisimaya qazeta” nəşri yazır ki, Türkiyə, Azərbaycan və Türkmənistan liderləri ən yaxın zamanda ikinci sammitə toplaşacaqlar və burada artıq konkret qərarların qəbulu gözlənilir. O da qeyd edilir ki, məhz növbəti sammitdə Türkmənistan qazının Azərbaycan ərazisindən keçərək Türkiyəyə gətirilməsi və buradan Avropaya nəqli üçün “yol xəritəsi” qəbul olunacaq: “Ötən həftə Türkmənistanda keçirilən sammitdə heç bir həlledici sənəd imzalanmayıb, daha doğrusu, Türkmənistan prezidenti Serdar Berdıməhəmmədov hər hansı öhdəlik ehtiva edən sənədi imzalamaqdan yayınıb. Belə görünür, vəziyyətin bu cür olması Ərdoğanı həvəsdən salmayıb. O, təyyarədə jurnalistlərlə söhbəti zamanı deyib ki, türkmən qazının nəqli məsələsi bir ayın içərisində həll oluna bilər: “Türkmənistanın öz təbii qazını birbaşa Avropaya satmaq imkanının olub-olmamasından danışırıqsa, Türkiyə, əlbəttə Türkmənistan qazının Avropa İttifaqına satışı üçün mühüm qovşaqdır”. O əlavə edib ki, yaxın vaxtlarda Türkiyə, Azərbaycan və Türkmənistan enerji nazirlərinin görüşü olacaq. Ərdoğanın sözlərinə görə, bundan sonra, yanvar ayında Türkmənistan prezidenti Serdar Berdıməhəmmədovun Türkiyəyə səfəri gözlənilir və səfər zamanı qaz təchizatına dair razılaşmanın imzalanması planlaşdırılır. Siyasi şərhçi Brüs Panniyer qeyd edir ki, Ərdoğan Türkmənistanın dəniz qaz yataqlarını Azərbaycanın mövcud Xəzər kəmərləri şəbəkəsi ilə birləşdirəcək interkonnektor layihəsinə tərəfdardır. Bu birləşdirici kəmər 24 ay ərzində nisbətən ucuz qiymətə - 500-800 milyon dollara tikilə bilər. Bu kəmərin ildə 10-12 milyard kubmetr nəql gücü olacaq. Layihənin həyata keçirilməsi üçün Türkmənistan və Azərbaycanda Xəzər dənizindəki mövcud infrastruktur əsas olaraq götürüləcək. İnterkonnektor vasitəsilə Türkmənistan təbii qazının Azərbaycana, daha sonra isə regiona, Türkiyəyə və mavi yanacağa tələbatı olacaq digər ölkələrə nəqli mümkün olacaq. Panniyer yazır ki, bu, bir vaxtlar təklif edilmiş, amma heç vaxt reallaşdırılmamış “Transxəzər” qaz kəmərinin nəzərdə tutulan ildə 30 milyard kubmetr gücünün yalnız 40 faizi deməkdir. “Transxəzər” kəməri layihəsinin dəyəri 5 milyard dollar olaraq proqnozlaşdırılırdı, amma onun nəhəng siyasi əhəmiyyəti olacaqdı. Bununla belə, Avazada keçirilən sammitin yekununda Ərdoğan, Əliyev və Berdıməhəmmodov arasında imzalanmış 5 sənədin heç birində Türkmənistan qazının Xəzər üzərindən nəqli barədə heç nə deyilmir. Həmin sammitdə Ərdoğan Türkmənistanın Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) tam üzvlüyü üçün prosesi tamamlayacağına inandığını bildirmişdi. Türkmənistan TDT-də yalnız müşahidəçi statusuna malikdir.
Türkmənistanın bu təşkilata noyabrın 11-də Səmərqənddə keçirilən sammitdə qoşulacağı gözlənilirdi, lakin bu baş verməyib. Aşqabad bu addımı niyə atmadığına dair heç bir şərh vermir. Panniyer diqqəti belə bir məqama çəkir ki, Qurbanqulı Berdıməhəmmodov Səmərqənd sammitindən əvvəl, noyabrın 1-3-də Xalq Şurasının sədri qismində Moskvaya səfər etmiş və Vladimir Putinlə görüşmüş və hətta Rusiya ordeni ilə təltif olunmuşdu. Ərdoğan isə bu fonda Mardin görüşündə Türkiyəni gələcəyin ən böyük enerji qovşaqlarından birinə çevirmək planlarından danışıb. Türkiyə prezidenti bundan əvvəl öz ölkəsində Rusiya qazının təchizatı üçün qovşaq yaradılması barədə Putinin təklifini qəbul etmişdi: “Əziz dostum Vladimir Putinlə çox mühüm danışıqlar aparmışıq. Məqsədimiz Türkiyəni qısa perspektivdə qlobal mərkəzə çevirməkdir. Qazın qiymətləri bu qovşaqda müəyyənləşəcək”. Rusiya Etnomilli Strategiyalar Agentliyinin direktoru, professor Aleksandr Kobrinski qeyd edir ki, Rusiya qazının Türkiyə ərazisi ilə nəqli ilə “Transxəzər” kəmərinin tikintisi arasında Moskva üçün böyük fərq var: “Rusiya buna öz etirazını, o cümlədən ekoloji səbəblərlə, bildirə bilər və bildirməli, bununla da “Transxəzər” kəmərinin çəkilişini bloklamaq mümkün olmasa da, onu əhəmiyyətli müddətdə ləngitməlidir. İran da bu məsələdə Rusiya ilə həmrəy ola bilər. Həm də bu uydurma bir məsələ deyil. Xəzərdə çox ciddi ekoloji problemlər var...”. Professorun fikrincə, Türkiyə nəinki Avropanın qaz qovşağı kimi Almaniyanı əvəz etmək, hətta gələcəkdə enerji daşıyıcılarınıınn qiymətqoyanı olmaq iddiasındadır: “Bu gün hələ Türkiyənin Xəzər regionunda qaçılmaz şəkildə güclənməsinin qarşısını almaq imkanları var. Rusiya Türkmənistanın qəbul etdiyi qərarlara təzyiq göstərmədən Aşqabada türkmən qazının ixracı üçün alternativ marşrutlardan tutmuş Türkmənistan iqtisadiyyatına investisiyalara qədər çox şey təklif edə bilər”. Lakin Panniyer qeyd edir ki, Rusiyanın Ukrayna müharibəsindəki uğursuzluqları və Türkiyənin regionda güclənməsi fonunda Aşqabadın gələcək siyasi manevrlər üçün meydanı darala bilər”. Bütün bunlar nəticə etibarı ilə “Transxəzər” kəmərinin çəkilməsini reallığa çevirəcək. Onu da xatırladaq ki, 2018-ci ilin avqustunda Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı Konvensiya imzalananda Xəzəryanı ölkələr arasında Xəzər dənizi üzərindən magistral neft, qaz və su kəmərlərinin çəkilə biləcəyi qeyd olunub. Sənədə əsasən, bu kəmərlərin keçdiyi sektorların aid olduğu ölkələr arasında razılıq olmalıdır. Xəzərin ekologiyasına zərər vurmamaq üçün bütün ölkələr layihələri təsdiq etməlidir. Xəzərin hüquqi statusunun buna imkan verməməsi manipulyasiyadır.
Ramil QULİYEV
