Bu gün separatçıların yerləşdikləri ərazilərdə həm tarixi-mədəni irsimizə, abidələrimizə qarşı terror edilib, həm də təbii sərvətlərimiz talanıb, yataqlarımız qanunsuz istismar edilib. Hazırda da talama prosesi davam edir.
Qızılbulaq və Dəmirli yataqlarını qanunsuz istismar edən separatçılar yataqları istismar etməyə başlayarkən burada yerləşən tarixi abidələrimizi dağıdıb məhv ediblər. Dəmirli yatağının qanunsuz istismara verilməsi nəticəsində saysız tarixi abidəmiz yoxa çıxarılıb.
“Bu məsələ, olduqca ciddi monitorinq tələb edir”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Tarix İnstitutunun baş mütəxəssisi Səbuhi Hüseynov Dəmirli yatağının qanunsuz istismara verilməsi nəticəsində separatçıların məhv etdiyi tarixi abidələrimiz barədə tədqiqat aparıb və ortaya diqqətçəkən faktlar çıxarıb. S.Hüseynov bununla bağlı “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, yataqlar qanunsuz istismara hazırlanarkən ərazi istər təbii, istərsə də tarixi cəhətdən olduqca zəngin olub. “Qarabağın bu hissəsi füsunkar təbiətə və böyük meşə örtüyünə malik idi. Ərazidə yerləşən bir neçə kənddə və onların ətrafında Azərbaycan xalqına məxsus yüzlərlə tarixi-memarlıq abidəsi vardı. Bu abidələrin bir çoxu Qafqaz Albaniyasına məxsus olan qədim qəbiristanlıqlar, qalalar, kilsələr, saraylar və s. idi. Bunlar hamısı məhv edilib”.
S.Hüseynov qeyd etdi ki, bu barədə bir-iki məqalə çərçivəsində münasibət bildirmək yox, bu məsələ ilə əlaqədar yüksək səviyyədə mütəxəsslərdən ibarət monitorinq qrupu yaradılmalıdır. “Yataqların yerləşdiyi ərazı hələ 3200 il öncəyə aid abidələrlə zəngin idi. Burada bir vaxtlar mövcud olan arxeoloji abidələrin öyrənilməsinə hələ 1895-cı ildə A.İvanovski tərəfindən başlanılıb. Cənubi Qafqaza ezam edilən rus arxeoloqu Gülyataq kəndində kurqanlardan təxminən diametri 40 metr olanını qazır. Kurqan Gülyataq çayının sol sahilində idi. Arxeoloqlar bu kurqanları bizim eradan əvvəl XII-XI əsrlərə aid edir. Həmin ərazidə çoxlu sayda kurqanlar mövcud idi. Hazırda bütün bu ərazi məhv edilib. Biz sovet dövründə çəkilmiş peyk görüntülərində bu kurqanların bir neçəsini təsbit edə bilmişdik. Dəmirli kompleksi inşa edilərkən həmin ərazidə bir neçə böyük memarlıq abidəsi, məsələn Xaçın məliyi Məlik Allahverdinin sarayı, qəsri də mövcud idi. 2012-ci ildə erməni dilli mətbuatlarda da bu problemin mövcud olduğu bəllidir. Ərazidə 2500 ədəd ( bunlar kilsələr, sövmələr, xaçdaşlar, qəbir daşları, qalalar, kurqanlar və s.) abidələrin olmasından danışılırdı.
Bu məsələ olduqca ciddi monitorinq tələb edir. Bu üzdən, bu gün ekoloqların monitorinq tələbinə mədəni irs sahəsi üzrə QHT-lərin də qoşulması yaxşı olardı. Ərazimizdə Mədəniyyət Nazirliyinin əməkdaşları, AMEA-dan arxeoloqlar, tarixçilər və memarlardan ibarət ekspertlərlə birgə monitorinq qrupu abidələrlə bağlı iş aparmalı, yoxlamalar və identifikasiyalarla məşğul olmalıdır. Bu tələb də ekoloji tələblərimizlə bir yerdə etirazlarda bildirilməlidir”- deyə S.Hüseynov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
