“Hazırda Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə fəal məşğuluq. Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycan ərazisindən keçən hissəsində aparılan işlərin dəmir yolu xətti üzrə 40 faizi, avtomobil yolu üzrə 70 faizi icra olunub. Bütün işlər 2024-cü ildə tamamlanacaq və nəticədə yeni nəqliyyat dəhlizi yaranacaq”. Bu fikirləri Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Türkmənbaşı şəhərində Türkiyə və Türkmənistan prezidentləri ilə geniş tərkibdə görüşündəki çıxışında bildirib.
Belliklə, Azərbaycanın əsas hədəfi 2024-cü ildə Zəngəzur dəhlizinin açılmasına nail olmaqdır. Həmin vaxta qədər Ermənistan da dəhlizin açılması üçün müvafiq addımlar atmalıdır. Əks halda Bakı İrəvana qarşı müəyyən təzyiq rıçaqlarını işə salmalı olacaq. Əslində, Ermənistan-Xankəndi yolunda baş verənlər bunun ilkin təzahürlərindən biri hesab edilə bilər. Ermənistan Elmlər Akademiyasının üzvü Ruben Qaliçyan bildirib ki, Xankəndi yolunda baş verənlər böyük planın tərkib hissəsidir: “10 noyabr razılaşmasına əsasən, Ermənistan üç il ərzində Zəngəzur dəhlizini tamamlamalı idi, lakin heç bir şey etməyib. Bu baxımdan, hazırda baş verənlər Zəngəzur dəhlizi məsələsində də həlledici ola bilər”. Erməni politoloq Aleksandr İskəndəryan isə hesab edir ki, tərəflər gec-tez razılaşacaq və Xankəndi-Gorus yolu ilə bağlı məsələ həll olunacaq: “Lakin razılaşmanın necə olacağı maraqlıdır. Bakının aydın tələbləri var, İrəvan bununla razılaşacaqmı?! Fikrimcə, Xankəndi yolunda baş verənlər başlanğıcdır. Tələblərə əməl etməsək, növbəti ildə Bakının daha sərt təzyiqi ilə üzləşəcəyik”. Rusiyanın “Vestnik Kavkaza” nəşri isə yazır ki, Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda Xankəndi-Şuşa yolunda ekoloji fəalların etiraz aksiyalarının bir səbəbi də Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlıdır. Nəşr qeyd edir ki, Laçın yolu Qarabağ müharibəsi başa çatandan dərhal sonra Azərbaycan, Rusiya, Ermənistan liderləri arasında razılaşmaya uyğun olaraq, Qarabağ ermənilərinin Ermənistana gedib-qayıtması üçün açılıb: “Eyni müqavilənin digər hissəsində Naxçıvanı Azərbaycanın qalan ərazisi ilə birləşdirən dəhlizin - Zəngəzurun açılması da nəzərdə tutulur. Hər iki dəhlizin təhlükəsizliyinə Rusiya zəmanət verməli idi. İki il keçib, Laçın yolu istifadəyə verilib, amma Zəngəzur dəhlizi hələ də yoxdur. Çünki Ermənistan buna mane olur. Son iki il ərzində Laçın yolu ilə Xankəndiyə davamlı silah, hərbi qüvvə axını olub. Bu, müqaviləni, yəni bütün erməni hərbçilərinin bu ərazidən çıxarılması ilə bağlı 4-cü bəndi pozur. Rusiya vətəndaşlığından imtina edib Qarabağa gələn iş adamı Ruben Vardanyan isə ekoloji fəsadları nəzərə almadan Qarabağ yataqlarında qızıl tərkibli və mis-molibden filizlərinin qanunsuz hasilatına başlayıb. Qanunsuz hasilatı aradan qaldırmaq məqsədilə Azərbaycanın aidiyyəti qurumları Qarabağa gediblər. Lakin Vardanyan və quldurları mütəxəssislərin yolunu kəsib, monitorinq prosesini pozub. Bunun nəticəsi olaraq mindən çox ekofəal Laçın yoluna toplaşıb. Onlar çadır evləri qurub, özləri ilə bayraqlar gətirib və sülhməramlıların komandiri Andrey Volkovun onlarla danışmasını tələb edən şüarlar səsləndirirlər. Aksiyaçılara güc tətbiq olunmur, ona görə də hələlik gərginliyin artmasından danışmağa ehtiyac yoxdur. Daha dərindən baxdıqda, bu hadisənin səbəbi Üçtərəfli bəyanata əməl edilməməsidir. Ermənistan Qarabağdan qoşunlarını çıxarmaqdan və Zəngəzur dəhlizini açmaqdan imtina edir, əvəzində Qarabağ ərazisini minalayır, ora qaçaqmalçılıq yolu ilə silah aparır, Azərbaycanın sərvətlərini qanunsuz talan edir. Və onlar bütün bunları Rusiya sülhməramlılarının arxasında gizlənərək edir.
Nəzərə alsaq ki, Moskva ilə Bakı mehriban qonşuluq və müttəfiqlik münasibətlərinin qorunub saxlanmasında maraqlıdır və Rusiya Qarabağı rəsmi olaraq Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıyır, problemi hansısa yolla həll etmək lazımdır. Bunu necə edə bilərlər? Birincisi, bütün Qarabağda olduğu kimi, Azərbaycana məxsus olan yataqlarda da qanunsuz hasilat dayandırılmalıdır. İkincisi, Laçın yolu ilə sursat, mina və hərbçilərin daşınmasının qarşısını almaq üçün Rusiya-Azərbaycan birgə nəzarət qrupu yaradılmalıdır. Üçüncüsü, regionda bütün nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması da daxil olmaqla, 2020-ci il üçün üçtərəfli bəyanatın maddələri icra edilməlidir. Qlobal miqyasda baxsaq, Qarabağ 100% Azərbaycanın nəzarətinə keçənə qədər orada baş verən hadisələr həm region ölkələri, həm də Rusiya üçün təhlükə mənbəyi olaraq qalacaq”. Bu fonda Ermənistanın “Qraparak” nəşri də maraqlı bir iddia ortaya atıb. Nəşr qeyd edir ki, Xankəndi-Gorus yolu açılacaq, əvəzində Bakıya Zəngəzur dəhlizini verəcəklər: “Ermənistan hakimiyyəti Zəngəzur dəhlizini vermək məcburiyyətində olduğunu elan edəcək. 2020-ci ilin 10 noyabrında kapitulyasiyaya imza atanda, bunun 30 min əsgərin həyatının xilas edilməsinə görə edildiyi deyilirdi. İndi də Laçın yolunun açılmasına görə Zəngəzurdan dəhliz verəcəklərini elan edəcəklər və addımlarını bununla əsaslandıracaqlar. Buna görə də güman edilir ki, Laçın yolunun bir müddət bağlanması erməni hakimiyyətinə də sərfəlidir. Bunlar hakimiyyətə, Azərbaycanın istədiyi verilməsə, cəmiyyətə nələrin baş verə biləcəyini göstərmək üçün faydalıdır. Pessimistlər deyirlər ki, Paşinyan Zəngəzur dəhlizini sonda təhvil verəcək və 120.000 Qarabağ sakininin humanitar böhrandan xilas olduğunu bəyan edəcək”. Erməni analitik Argişti Kiviryan da qeyd edir ki, azərbaycanlılar indi Laçın yolunu bağlamaqla erməni tərəfini könüllü olaraq onlara Zəngəzur dəhlizini verməyə məcbur etməyə çalışırlar: “Bakının güc variantı ilə Zəngəzur dəhlizini aça bilməyəcəyi doğru deyil: onun imkanlarını və Ermənistan ordusunun indiki vəziyyətini nəzərə alsaq, hətta bir neçə saat ərzində buna nail ola bilər. Lakin lazımdır ki, Ermənistan onu özü öz əlilə açsın”.
Samirə SƏFƏROVA
