Dünyanın ən böyük təşkilatı olan BMT-də, xüsusən də onun Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılması son illər ərzində daha intensiv şəkildə gündəmə gəlməkdədir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başladıqdan sonra isə bu məsələ daha da aktuallaşıb.
Qeyd edək ki, beynəlxalq münasibətlər sistemində islahatlara ciddi ehtiyacın olduğu haqda mütəxəssislər xeyli vaxtdır ki, danışırlar. Bu məsələ dünyada baş verən geosiyasi proseslərin yaratdığı kifayət qədər ziddiyyətli bir şəraitdə xeyli aktuallaşıb. Bir çox hallarda beynəlxalq təşkilatlar, ilk növbədə BMT bu vəziyyətin öhdəsindən gələ bilmir. Hələ iki il əvvəl Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev BMT-nin 75 illiyinə həsr edilmiş Yüksək səviyyəli iclasında bu fonda olduqca maraqlı fikirlər səsləndirib: “Yaranmasının 75-ci ildönümündə biz BMT-nin gücləndirilməsi və müasirləşdirilməsi, Baş Assambleyanın canlandırılması, beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik sahəsində təşkilatın demokratik, məsuliyyətli, universal və təmsilçiliyi təmin edən orqanı kimi nüfuzunun möhkəmləndirilməsi, habelə müasir geosiyasi reallıqlara cavab verən daha demokratik, məhsuldar, səmərəli, şəffaf və təmsilçiliyi təmin edən orqana çevrilməsi üçün BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılmasına çağırırıq”. Bu islahatların vacibliyi, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra daha da aktuallaşıb. Artıq müvafiq prosesə start verilməsi müşahidə edilir. Bunu BMT-nin baş katibi Antoniu Quterreşin Təhlükəsizlik Şurasının “İslahata məruz qalmış çoxtərəfliliyin yeni istiqaməti” mövzusunda keçirilən iclasında çıxışı zamanı səsləndirdiyi fikirlər də təsdiq edir. O qeyd edib ki, əksər ölkələr BMT Təhlükəsizlik Şurasının yeni geosiyasi reallıqları daha dəqiq əks etdirməsi üçün islahatların aparılmasının tərəfdarıdır. Onun sözlərinə görə, üzv ölkələrin əksəriyyəti BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatlar aparılmasının zəruri olduğunu qəbul edir: “Ümidvaram ki, regional qruplar və ayrı-ayrı dövlətlər islahatların yolları və üsulları ilə bağlı geniş konsensusa nail olmaq üçün birgə işləyə biləcəklər. BMT və şəxsən mən lazımi dəstəyi verməyə hazıram”. Quterreş bildirib ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının fəaliyyətində innovativ iş metodları, o cümlədən açıq müzakirələr və Şuradan kənar üzv ölkələrlə təmasları gücləndirmək üçün qeyri-rəsmi mexanizmlərdən istifadə vasitəsilə artıq təkmilləşmələr baş verib. Amma burada bir məsələni də qeyd edək ki, BMT-də islahatlar istəyən Qərb dünyasının əsas məqsədi indi Rusiyanı Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlüyündən çıxarmaq və ya onu veto hüququndan məhrum etməkdir. Xüsusən də Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Rusiyanın BMT Təhlükəsizlik Şurasından çıxarılması barədə çağırışlar çoxalır. Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski də belə bir tələblə çıxış edir. Qeyd edək ki, ABŞ da fəal şəkildə belə bir qərarı qanuniləşdirmək üçün alətlər hazırlamağa çalışır. Belə ki, ABŞ konqresmenləri BMT Nizamnaməsinin Rusiya Federasiyasını BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü kimi müəyyən edən 23-cü maddəsinə düzəliş etmək üçün zəruri olan təcili tədbirlərin görülməsi yönündə qurumun rəhbərliyinə çağırış ediblər.
Baş verənlərə Kremlin münasibəti olduqca neqativdir. Rusiyanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Vasili Nebenzya məsələyə bir qədər geniş prizmadan yanaşılmasını vacib hesab edir. Onun sözlərinə görə, NATO-nun genişlənmə haqqını mütləqləşdirən Qərb Avropanı münaqişə ocağının bir addımlığına gətirib. O bildirib ki, bir qrup ölkənin dünyada inhisarçı mövqeyi səbəbindən beynəlxalq qurumlara, hüquqa və BMT mərkəzli dünya modelinə olan güvən sarsılıb: “Bu gün dünya düzəninin gələcəyinin həll edilməkdə olduğu ortadadır. İki seçim var: ya yalnız özünə sərf edən qaydalar qoyan tək hegemonun olduğu düzən olacaq, ya da şantajı, neo-müstəmləkəçiliyi istəməyənlərə gözdağı verilmədiyi bir demokratik, çoxqütblü, ədalətli, BMT mərkəzli bir dünya. Son seçimin can verməkdə olan sistemdən yararlananların xoşuna gəlmədiyi dəqiqdir”. Amma Qərb mövqeyindən geri çəkilmək niyyətində deyil. Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel bir müddət öncə bununla bağlı Qərbin mövqeyini dəqiq ifadə edib. O vurğulayır ki, Rusiyanın BMT Təhlükəsizlik Şurasında üzvlüyü dayandırılmalıdır: “Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü Baş Assambleya tərəfindən pislənən təhrik olunmamış və əsassız müharibəyə başladıqda, onun Təhlükəsizlik Şurasına üzvlüyünün dayandırılması, mənim fikrimcə, avtomatik olmalıdır. Veto hüququndan istifadə istisna olmalıdır, lakin bu, gördüyümüz kimi, qayda olub. İslahat zəruri və təxirəsalınmazdır”. ABŞ-ın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Linda Tomas Qrinfild bildirib ki, Vaşinqton BMT Təhlükəsizlik Şurasının islahatının tərəfdarıdır, xüsusən də onun üzvlərinin veto hüququndan istifadə etməsi məsələsində. O, Rusiya Federasiyasının BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü kimi təşkilatın nizamnaməsinin təməlini qoyduğunu bildirib: “Rusiya milli suverenliyi və ərazi bütövlüyünü pozdu, insan hüquqlarını pozdu və sülh danışıqları əvəzinə açıq müharibəyə başladı. Rusiyanın hərəkətlərinə görə ABŞ BMT Təhlükəsizlik Şurasında islahatların aparılması təşəbbüslərini gücləndirəcək. Söhbət vetoların elan edilməsi qaydalarının dəyişdirilməsindən gedir: indi daimi üzvlər onları Baş Assambleyaya izah etməli olacaqlar. Təhlükəsizlik Şurası həm də qlobal reallığı daha yaxşı əks etdirməli və coğrafi təmsilçiliyi nəzərə almalıdır. Biz köhnəlmiş status-kvonu dəstəkləməməliyik. Bunun əvəzinə məsuliyyət naminə güzəştə getmək üçün çeviklik nümayiş etdirməliyik”. Qeyd edək ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvü var: Çin, ABŞ, Fransa, Böyük Britaniya və Rusiya. Lakin əksər ölkələr BMT üçün yeni sistemin yaradılmasını tələb edir, daimi üzvlüyə başqa dövlətlərin seçilməsinin təmin olunmasını zəruri sayırlar.
Tahir TAĞIYEV
