ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə köməkçisi Karen Donfrid deyib ki, Azərbaycan regionda enerji təchizatının şaxələndirilməsində və təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır:
“Biz Azərbaycanla enerji təhlükəsizliyi sahəsində sıx əməkdaşlıq edirik. ABŞ Cənub Qaz Dəhlizini qəti şəkildə dəstəkləyir. Cənub Qaz Dəhlizi Avropaya enerji idxalının marşrutlarının və mənbələrinin şaxələndirilməsinə töhfə verir ki, bu da hazırda ABŞ-ın siyasətinin prioritetidir. ABŞ qeyri-Rusiya təbii qazının əlçatanlığını artırmaq üçün Türkmənistan qazının Azərbaycana çatdırılmasının dəstəkləməyin yollarını araşdırır”. O qeyd edib ki, iyul ayında AB Azərbaycan təbii qazının idxalını 2027-ci ilə qədər iki dəfə artıraraq ildə ən azı 20 milyard kubmetrə çatdırmaq barədə Azərbaycanla saziş imzalayıb.
Qeyd edək ki, Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan, Türkiyə və Türkmənistan Dövlət Başçılarının Birinci Üçtərəfli Zirvə Görüşü keçirilib.
İclasda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Türkiyənın dövlət başçısı Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov iştirak edib.
Zirvə görüşündə ticarət, enerji və nəqliyyat başda olmaqla, dost və qardaş 3 ölkə arasında əməkdaşlığın bütün sahələrdə daha da genişləndirilməsinə dair atılacaq addımlar müzakirə olunub. Əslində, Donfridin Türkmən qazı ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Zirvə görüşünə verilən dəstəkdir.
ABŞ-ın bu istiqamətdə yollar axtarması İran və Rusiyanı qıcıqlandıra bilərmi və onların bu istiqamətdə maneçilik yaratmaq kimi cəhdlərinə səbəb olarmı?
Beynəlxalq idarəetmə üzrə ekspert Asif İbrahimov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, bazar konyunkturasına əsaslanaraq, Türkmənistan öz qazının Avropa İttifaqına tədarükü üçün çox yaxşı perspektivlərə malikdir:
“ABŞ və Avropa 20 ildən çoxdur ki, bu istiqamətdə səylər göstərir. İndi isə çox maraqlı məqamdır, çünki qazın qiyməti çox yüksəkdir. Həm də siyasi vəziyyət əlverişlidir. Türkmənistan hökuməti Azərbaycan qazının Avropaya nəqli üçün nəzərdə tutulmuş Cənub Qaz Dəhlizi layihəsinin tərkib hissəsi olan Trans-Anadolu Qaz Boru Kəmərinə maraq göstərməsə, bu mövzular gündəmə gəlməz. Çünki ölkədən müxtəlif istiqamətlərdə qaz tədarükü imkanları nə qədər çox olarsa, türkmən xalqı üçün də o qədər yaxşı olacaq. Bu, Türkmənistan xalqını təkcə türkmən qazının ən yüksək qiymətləri ilə deyil, həm də etibarlı təchizatla təmin edəcək. ABŞ-ın özünün qaza ehtiyacı yoxdur. Onlar Avropanın enerji təhlükəsizliyini və qitəni Rusiyanın enerji asılılığından azad etmək üçün bu addımları atırlar”.
Ekspertin sözlərinə görə, belə bir halda “Rusiya bu layihənin reallaşdırılmasına qarşı hansısa tədbirlər görürmü” sualı yaranır: “ Yaranacaq mövcud rəqabətə görə edilən təkliflərdən biri “neft və qazı emal edən zavodlar tikmək, hazır məhsullar satmaq, başqa bir iqtisadi layihə hazırlamaq idi. Bu təklifdən savayı, Rusiya daha tutarlı addımlar ataraq 2014-cü ilin dekabrın 1-də RF prezidenti V.Putinin Türkiyə səfəri vaxtı “Türk axını” təbii qaz boru xətti layihəsini təklif etdi. Bu layihə 2016-cı il, 10 oktyabr tarixində Türkiyə ilə RF arasında İstanbulda imzalanan hökümətlərarası müqavilə ilə rəsmiləşdirildi. Qeyd edək ki, bu layihə RF-dən başlayaraq Qara dənizdən keçməklə Türkiyə Cümhuriyyətinin Qara dəniz sahili qəbul terminalına və ardınca da Türkiyə ilə qonşu dövlətlərin sərhədlərinə qədər uzanan, hər biri illik 15,75 milyard m3 həcmə sahib yeni qaz boru xəttidir. Layihənin əsas məqsədi ilk növbədə türk istehlakçıları, digər tərəfdən də Cənub və Cənub Şərqi Avropanı qazla təmin etməkdir. 2017-ci il, mayın 7-də “Qazprom” tərəfindən “Türk axını” qaz nəqlinin Qara dənizdə Rusiyaya aid dəniz hissədə tikintisinə başlandı. Bu layihədə Cənub-şərqi Avropa ölkələrindən Serbiya və Yunanıstan xüsusi fəallıq nümayiş etdirir. Rusiya bunu planladığı üçün qabaqlayıcı tədbirlərə əl atıb. Ancaq düşünmürəm ki, bundan sonra nəsə edə bilsin. Çünki nə əvvəlki avtoriteti qalıb, nə də gücü. İran isə mane ola bilməz. Çünku alternativ təklif edə bilmir. İran beynəlxalq emarqo altındadır. Heç bir ölkə onunla bu sahədə əməkdaşlıq edib, özünü risqə atmaq istəməz. Buna görə də ABŞ-ın bu təşəbbüslərini heç bir alternativ və maneə gözləmir”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
