İranda davam edən etiraz aksiyaları fonunda yenidən diqqət mərkəzinə gələn hadisələrdən biri də bu ölkədə Azərbaycan türklərinin rejimə qarşı inqilablarıdır. Onlardan biri Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılıq etdiyi Milli Hökumətin qurulması ilə sonuclanan inqilabdır.
Qeyd edək ki, 1945-ci il dekabrın 12-də (21 azər) Güney Azərbaycanın Təbriz şəhərində Azərbaycan Milli Hökuməti yaradılıb. Elə bu proses də tarixə 21 azər hərəkatı kimi düşüb. Həmin vaxt İran adlanan ərazidə ovaxtkı SSRİ-nin təsir dairəsi genişlənmişdi. SSRİ-nin yardımı ilə Azərbaycan Milli Hökuməti qurulmuşdu, amma bu hökumətə yenə SSRİ, daha doğrusu, Stalin xəyanət etdi. Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulmasından təxminən bir il sonra Stalin SSRİ ordusunun bu ərazilərdən çıxaılmasına göstəriş verdi. O dövrdə Mir Cəfər Bağırovun buna etirazları nəticə vermədi. Azərbaycan Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olan Bağırov SSRİ-nin rəhbəri Stalinə telefonda yalvarırdı ki, SSRİ hərbi qüvvələrinin oradan çıxmasına imkan verməsin. Bu baş tutmadıqda isə o demişdi: “Azərbaycan bu dəfə də birləşmək arzusindan məhrum edildi”. Stalin isə Qərbin, xüsusən ABŞ-ın bu xüsusda tələbini yerinə yetirirdi. Bunu onun Bağırova aşağıda dedikləri də təsdiq edir: “Sən üçüncü dünya müharibəsini başlatmaq istəyirsən? İstəyirsən ki, amerikalılar bizə nüvə hücumunu hədiyyə etsinlər? Niyə Cənubi Azərbaycandan bizim silahlı qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı əmrimi yerinə yetirmirsən?”. SSRİ ordusu Cənubi Azərbaycandan çıxarılandan sonra şah rejimi burada müdafiəsiz qalan soydaşlarımıza əsl divan tutdu, minlərlə insan qətlə yetirildi. Amma 1945-ci ilin noyabr ayından 1946-cı ilin dekabr ayına qədər Cənubi Azərbaycanda fəaliyyət göstərən Milli Hökumət bu müddətdə çox şeyə nail oldu. Milli Hökümət İranda Azərbaycan türklərinin milli muxtariyyət hüququnu tanıyan bir quruluş kimi fəaliyyətə başlasa da, daha sonra hədəflərini genişləndirərək müstəqillik siyasəti yürüdüb. Seyid Cəfər Pişəvəri hələ 1945-ci ilin sentyabr ayında “Azərbaycan” qəzetində dərc olunan məqaləsində bunu belə əsaslandırırdı: “Azərbaycan Tehranla bir yerdə əsir Hindistan olmaqdansa, özü üçün azad İrlandiya olmağa üstünlük verir. Tehran pozğun və küçə gözəlləri kimi hər gün bir lotunun qucağına atıla bilər. Azərbaycan isə namus və heysiyyətində maraqlıdır. O, bir daha biganələrin alçaq nökəri olan rzaxanların boyunduruğu altına girməz və gündə bir lotuya təslim olmaz”. Müstəqillik dönəmi Azərbaycan türkcəsinin dövlət dili olaraq qəbul edilməsi, ana dilində kitabların çapı, Təbriz Dövlət Universiteti və çox sayda orta məktəblərin açılması, milli teatr və mili filarmoniyanın qurulması, milli kitabxanaların istifadəyə verilməsi, yolların çəkilməsi, torpaq islahatı, iri bankların milliləşdirilməsi, səyyar xəstəxana və klinikaları, sosial proqramlar, Güney Azərbaycan Milli Ordusunun yaradılması, qadınlara kişilərlə bərabər hüquqların verilməsi, ana dilində milli mətbuat, bütün xalqların nümayəndələrinin eyni hüquqlara malik olması və digər bu kimi qərarlarla güneyli soydaşlarımızın tarixində mühüm mərhələ olub. Azərbaycan Milli Hökuməti tarixi ərazilərimizin güneyində milli azadlıq hərəkatının sonrakı mərhələdə inkişafına ciddi təkan verib. Bunu güneyli soydaşımız Ural Hatəmi “Amerikanın Səsi”nə müsahibəsində də xüsusi vurğulayır.
Hatəmi hesab edir ki, İran Azərbaycanının bugünkü məsələlərini təhlil etmək üçün ilk başda keçmişə, xüsusilə də Azərbaycan Milli Höküməti dönəminə baxmaq lazimdir. Onun sözlərinə görə, tarixi-siyasi hadisələrlə bağlı həqiqətlər adətən uzun illərdən sonra və o hadisələrlə bağlı sənədlərin ortaya çıxması ilə daha yaxşı anlaşılmağa başlayır: “Siyasi-tarixi hadisələr yaşadığı öz dönəmində anlaşıla bilsə də, ətraflı bir şəkildə analizləri hər zaman naqis olub. Yəni, xüsusilə siyasi bir hadisəni doğru-düzgün analiz edə bilmək üçün üstündən illər keçməsi lazimdir. Bunun ən böyük səbəbi bir sıra deyilməyən sözlərin sonradan deyilməsi və sənədlərin ortaya çıxmasıdır. Bu sənədlərlə söyləmləri, ideologiyaları və strukturları analiz edə bilirik. Ona görə də, bu qədər zaman keçdikdən sonra əldə olan araşdırmalara baxdığımız zaman milli höküməti və İranın ozamankı şərtlərini daha yaxşı anlaya bilirik”. O xatırladır ki, Azərbaycan Milli Höküməti qısa zamanda kəndlilər, işçilər və azlıqların hüquqları ilə əlaqədar böyük islahatlar həyata keçirdi. Qadınlara səsvermə haqqı tanındı və məktəblərdə türk dilində təhsil başladı. İranda bu gün səslənən “Azadlıq, ədalət, milli hökümət” şüarını şərh edən Ural Hatəmi hesab edir ki, milli hökümət dönəminin təcrübələri bu günün məsələlərini analiz etməyə yardım edə bilər: “Hər toplumu ilk başda özü ilə müqayisə etmək lazimdir. Yəni fərqli tarixi dönəmlərdə toplumu keçmişdən bugünə gətirən o proseslərləri o tarixi hafizədən yola çıxaraq təhlil etmək lazimdir. Bu mənada, İranda Məşrutə İnqilabından sonrakı, xüsusilə Milli Hökümət dönəmindəki proseslər və bu ikisinin arasında Xiyabani hərəkatı dönəmində modernləşmə, demokratiya, ana yasa, məclis, fərqli hüquqlar və mətbuatla bağlı proseslərə ilk başda baxmamız lazimdir”. Ekspertin dediyinə görə, “Azadlıq, ədalət, milli hökümət” şüarı illərlə basqının, bütün o zülmün içindən çıxmış və bişmiş bir şüardır: “Onun məzmunu illər ərzində yaranıb və şəkillənərək bu üç kəlmədə özünü xülasə edib... Çox net, açıq və şəffaf Azərbaycanın istəklərini göstərir bu “Azadlıq, ədalət, milli hökümət şüarı”. Mən bunun çox əhatəli bir şüar olduğuna da inanıram”. Siyasi şərhçi Nəsimi Məmmədli isə qeyd edir: “Doğrudan da İranda gərgin siyasi proseslər gedir. Bu fonda İran daxilindəki milli etniklərlə bağlı məsələlər həm yerli, həm də region və qlobal müstəvidə müzakirələrə çıxarılıb. Azərbaycanlılarla bağlı burada bir neçə problem mövcuddur. Onun başında ana dilində yazıb-oxuma, təhsil alma məsələsi gəlir. Bununla yanaşı, əlbəttə, orada ərzilərin tarixi adlarının dəyişdirilməsi məsələsi var. Azərbaycanlıların milli kimliyi ilə bağlı rejimin özü tərəfindən müəyyən basqıların olması faktları var. Əlbəttə, bunlar müəyyən fikir qənaəti yaradır ki, daha çox bu milli haqlar arasında ana dilində təhsilin verilməsi, yazıb-oxunması, bunlara nail olunması daha realdır. Həm də İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsində bununla bağlı konkret tələblər var. Orada açıq şəkildə göstərilir ki, ayrı-ayrı qruplar öz ana dilində yazıb-oxuyub təhsil almaq hüququna malikdir. Əgər İranda biz indiyə qədər sosial yönümlü, hansısa seçkilərdən sonra etirazları görmüşdüksə, ilk dəfədir ki, burada ideoloji yönümlü, İran rejiminin əsaslarını sarsıda biləcək, laxlada biləcək etirazları görürük. Bu etirazlar, əlbəttə, mən düşünürəm ki, nəticəsiz bitməyəcək. Bu, rejimin dəyişdirilməsi ilə nəticələnə biləcək bir prosesdir. 1979-cu ilin inqilabı da əslində belə başlamışdı. İranda çoxsaylı insanların prosesə qoşulması onu geriyədönməz bir mərhələyə gətirib çıxardır. İranın islahatlara gedəcək bir dövlət olduğunu düşünmürəm. İran islahata getmə məsələsində dirəniş göstərəcəksə, bu, vətəndaş-dövlət qarşıdurmasını daha da dərinləşdirəcək”.
Samirə SƏFƏROVA
