Azərbaycanın həyata keçirilməsində israrlı olduğu Zəngəzur dəhlizinə beynəlxalq miqyasda da artıq böyük maraq yaranıb. Hazırda, Ermənistan və İran istisna olmaqla, Avrasiya məkanında yer alan ölkələr, eləcə də ABŞ hesab edir ki, Zəngəzur dəhlizi daxil olmaqla regionda bütün kommunikasiya xətlərinin açılması olduqca mühümdür.
Hazırda bu məsələ Rusiya və Qərblə yanaşı, Asiya iqtisadi nəhəngləri sayılan Çin və Hindistanın da xüsusi maraq dairəsində yer almağa başlayıb. Bu da təsadüfi deyil. Məsələ burasındadır ki, Zəngəzur dəhlizi təkcə Naxçıvanla Azərbaycanın qalan bölgələri arasında nəqliyyat imkanlarının açılması deyil, bütövlükdə Xəzər və Aralıq dənizi hövzələrinin, daha geniş mənada isə Cənub-Şərqi və Mərkəzi Asiya ilə Avropanın əlaqələndirilməsidir. Zəngəzur dəhlizi” təkcə Naxçıvanla Azərbaycanın qalan bölgələri arasında nəqliyyat imkanlarının açılması deyil, bütövlükdə Xəzər və Aralıq dənizi hövzələrinin, daha geniş mənada isə Cənub-Şərqi və Mərkəzi Asiya ilə Avropanın əlaqələndirilməsidir. Hazırda Çindən Avropaya gedən nəqliyyat vasitələrinin sayı artdıqca, bunu ənənəvi marşrutlar üzərindən həyata keçirmək daha da çətinləşir. Xüsusən də Qərbin Rusiyaya qarşı sanksiyaları bu müstəvidə yeni çətinliklər yaradır. Elə bu da alternativ marşrutlara, o cümlədən Zəngəzur dəhlizinə marağı yüksəldir. Zəngəzur dəhlizinə marağı artıran daha bir amil, Avrasiyada şimal quru yolu üzrə Polşa-Belarus sərhədində yaranan texniki və idarəetmə məhdudiyyətləri ilə bağlıdır. Zəngəzur dəhlizi bu baxımdan Şərq-Qərb üzrə gündəlik milyardlarla dollar daşıma həyata keçirən kommersiya qurumlarına və onların maraqlarını müdafiə edən, başda Çin və Avropa olmaqla, bütün dövlətlərə sərfəlidir. Eyni zamanda ticarət dövriyyəsi 6 milyard dollara çatan Türkiyə və Mərkəzi Asiya, həmçinin 21 milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinə sahib olan Çin və Türkiyənin perspektiv iqtisadi əlaqələri üçün Zəngəzur dəhlizi əhəmiyyətlidir. Mərkəzi Asiya ölkələrinin yeni nəqliyyat dəhlizlərindən, o cümlədən Azərbaycanın tranzit imkanlarından istifadədə maraqlar böyükdür. Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı digər vacib məqamlardan biri də Aşqabad müqaviləsi ölkələrinin Avropaya reinteqrasiyası üçün yeni perspektivlər yaratmasıdır. Aşqabad müqaviləsi Türkmənistan, Özbəkistan, Qazaxıstan, İran, Oman, Hindistan və Pakistan arasında Avrasiya regionunda nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı və digər nəqliyyat dəhlizləri ilə birgə fəaliyyətin təmin edilməsi məqsədilə imzalanıb. Bu ölkələr vasitəsilə həyata keçirilən beynəlxalq yükdaşımaların Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə Avrasiya bazarlarına çatdırılması olduqca sərfəlidir. Zəngəzur dəhlizi Türkiyə-Rusiya iqtisadi əlaqlərinin də güclənməsinə imkanlar aça bilər. Qeyd edildiyi kimi, coğrafiyasının qərb dərinliklərində daxili regionlarını inkişaf etdirmək istəyən Çin də “Orta dəhliz”in üzərində yerləşən və diversifikasiya imkanı yaradan Zəngəzur marşrutunu dəstəkləyir. Asiyanın iqtisadi nəhənglərindən olan Hindistan üçün də Zəngəzur dəhlizinin əhəmiyyəti artır. Burada hesab edilir ki, sözügedən layihə Asiya ilə Avropanı birləşdirəcək yeni nəqliyyat dəhlizidir. Yəni Zəngəzur dəhlizi sadəcə olaraq bir regionun digəri ilə nəqliyyat əlaqəsini yaratmaqdan ibarət deyil. Bu layihə daha qlobal xarakter daşıyır və başda Azərbaycan olmaqla region dövlətlərinin iqtisadi inkişafına böyük təkan verəcək. “The Times of India” qəzetinin yazdığına görə, qarşıdakı 10 il ərzində Avropa ilə Asiya arasında ticarət dövriyyəsinin həcmi 200 milyard dollar artacaq. Hazırda bu qitələr arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcmi 500 milyard dollar təşkil edir. Ticarətin genişləndirilməsi üçün yüklərin tez və təhlükəsiz daşınmas, yəni nəqliyyat təminatı ən vacib şərtlərdən biridir.
İndiki durumda Çinin, Hindistanın, Cənubi Koreyanın və digər Asiya ölkələrinin artan iqtisadi potensialı onların Avropa ilə idxal-ixrac əməliyyatlarını həyata keçirməsini artırır və zərurətə çevirir. Bu baxımdan yüklərin daşınması iri şirkətlər və transmilli korporasiyalar üçün qarşıda duran mühüm problemlərdən biridir. Zəngəzur dəhlizi bu problemlərin həlli üçün ən optimal variantlardan biridir. Bu fonda rəsmi Bakının strategiyası ondan ibarətdir ki, ölkəmizin coğrafi mövqeyindən səmərəli istifadə edilsin və Azərbaycan qitələr arasında nəqliyyat qovşağına çevrilsin. Bunun həm iqtisadi, həm də siyasi səbəbləri var. İqtisadi səbəbini qeyd edərkən nəzərə almaq lazımdır ki, tranzit ölkə qismində çıxış edən Azərbaycan beynəlxalq iqtisadi proseslərin iştirakçısına çevrilərək, dünya iqtisadiyyatına daha sürətlə inteqrasiya olunacaq. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi iki qitə arasındakı ticarət dövriyyəsi 200 milyard artacaq. Yəni daşınan yüklərin həcmi də artacaq. Yüklərin 10-15 faizinin Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə daşınacağı təqdirdə Azərbaycan ildə 3-3,5 milyard dollar təkcə tranzit gəliri əldə edəcək. Dəhlizin fəaliyyəti Azərbaycanın dövlət büdcəsinə valyuta axınını təmin edəcək. Bakıda iri şirkətlərin ofisləri və nümayəndəlikləri ilə yanaşı, yeni iş yerləri açılacaq. Ümumilikdə, ölkə iqtisadiyyatına böyük təkan veriləcək, əhalinin sosial rifahı daha da yüksələcək. Zəngəzur dəhlizinin keçdiyi yola nəzər salanda görmək mümkündür ki, bu dəhliz yalnız Azərbaycan üçün deyil, regionun digər dövlətləri üçün də səmərəlidir. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Zəngəzur dəhlizini regional sülhün fundamental elementi kimi qiymətləndirib. “The Times of India” qəzeti də yazır ki, dəhliz, eyni zamanda, Avrasiyada yeni nəqliyyat xətti yaradacaq. Bu nəqliyyat xətti yüklərin daşınması üçün yolu qısaltmaqla yanaşı, yükdaşıma xərclərini də azaldacaq. Beləliklə, Zəngəzur dəhlizindən istifadə Hindistan üçün də maraqlı olacaq.
Ramil QULİYEV
