İranda iki aydan bəri davam edən kütləvi aksiyalar yerli və xarici mətbuatla yanaşı, elmi dairələrin də müzakirəsinə səbəb olub. Tehran Universitetinin ictimai elmlər fakültəsinin dekanı, professor Qulamrza Cəmşidian bu xüsusda apardığı tədqiqatın nəticələrini açıqlayıb. O, aksiyaların daha gərgin keçdiyi Sistan-Bəlucistan vilayəti barədə apardığı müşahidələrə əsasən bildirib ki, bu bölgədə sosial-iqtisadi vəziyyət olduqca ağırdır.
Onun sözlərinə görə, İranda baş verən hər bir neqativ hadisəni xarici dövlətlərin xüsusi xidmət orqanlarının üzərinə qoymaq düzgün deyil: “Əlbəttə, İrana xarici müdaxilə var, lakin əhalinin sosial vəziyyətinin olduqca aşağı səviyyədə olması kütləvi aksiyaların daha da genişlənməsinə rəvac verir”. Professor qeyd edib ki, xarici müdaxiləyə imkan verməmək üçün daxildə əhalinin sosial-iqtisadi vəziyyətini, ilk növbədə, işsizliyi, inflyasiyanı aradan qaldırmaq lazımdır: “Ölkədə cinayətkarlığın artmasının əsas səbəbi də məhz iqtisadi vəziyyətin ürəkaçan olmamasıdır. Müşahidələr göstərir ki, 10 il əvvəl Tehran və Əlborzda cinayətkarlığın səviyyəsi çox aşağı idi. Lakin son 10 ildə cinayətkarlığın və narkotik vasitələrin qaçaqmalçılığının artması insanların sosial vəziyyətinin pisləşməsinə bağlıdır. Hökumət tez bir zamanda iqtisadi proqramlar hazırlayıb həyata keçirməlidir. Əks təqdirdə kütləvi etiraz aksiyaları bir müddətdən sonra səngisə də, gələcəkdə yeni bəhanələrlə bir də başlayacaq”. Cəmşidian bildirib ki, 40 il ərzində inkişafa doğru addımlar atılsa da, köklü problemlər öz həllini tapmadı: “Bu gün etiraz edən gənclər yalnız normal həyat tərzi istəyirlər. Ona görə də problemlər həll olunmalı və insanların həyat şəraiti yüksəlməlidir”. Professor ölkədəki korrupsiya və şəffaflığın olmamasına da xüsusi diqqət ayırıb. O, kütləvi aksiyalara son qoyulması üçün xalqın tələblərinin nəzərə alınmasını əsas amil hesab edir. Lakin bütün bunların əvəzində İrandakı rejim xalqa divan tutmaqda davam edir. Bu fonda İranın keçmiş daxili işlər naziri Mustafa Taczadə cinayətkar hərbçilər və ölkə rəsmilərinin mühakimə olunmasını tələb edib. İslahatçı siyasi məhbus və keçmiş daxili işlər naziri Mustafa Taczadə Evin həbsxanasından göndərdiyi mesajda İran təhlükəsizlik qüvvələrinin Bəlucistan və Kürdüstanda etirazçılara qarşı tətbiq etdiyi zorakılığı pisləyib. O, həmçinin, Sistan-Bəlucistanda nümayişçilərə atəş açmaqda iştirak edən cinayətkar hərbçilərin və rəsmilərin mühakimə olunmasını tələb edib. İslahatçı siyasi fəalın sosial şəbəkələrdəki səhifələrində dərc edilən mesajda yazılıb: “Təəssüflə qeyd etməliyəm ki, son iki ayın etirazlarında ən böyük haqsızlıq Sistan-Bəlucistanın dəyərli xalqına qarşı edilib”. İran İnsan Haqları Təşkilatının elanına əsasən, ümummilli etirazların başladığı gündən noyabrın 11-nə qədər təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən 43-ü uşaq, 25-i qadın olmaqla, azı 326 nəfər öldürülüb. “Zahidanın qanlı cüməsi” kimi tanınan hadisədə İranın təhlükəsizlik qüvvələri Zahidanda bir neçə saat ərzində 100-dən çox etirazçını, sünni ibadətçilər və yoldan keçənləri qətl edib. Bundan başqa, Xaşda noyabrın 13-də baş verən olay zamanı ən azı 18 etirazçı, sünni ibadətçilər və yoldan keçənlər təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən öldürülüb. Bu fonda xalq SEPAH və “Bəsic” qüvvələrindən qisaslarını onların şəkillərini tirajlayaraq alır. Teleqram kanallarında yayılan məlumatlara görə, etirazçılara qarşı amansız davranan SEPAH və “Bəsic” qüvvələrinin üzvlərinin fotoları küçələrdə divarlara vurulur. Həmçinin onların telefon nömrələri də fotolarının altına yazılır.
Buna paralel olaraq, tələbələrin aksiyalarda fəal iştirakı etirazların daha da genişlənməsinə gətirib çıxarır. İranda onlarla universitetin tələbələri aksiyalarda ən fəal iştirakçılardır. Ali təhsil ocaqlarının öyrənciləri yoldaşlarının, müəllimlərin və digər təhsil işçilərinin təqib və həbslərinə, bir çox narazı tələbənin universitetdən uzaqlaşdırılmasına etirazlarını bildirirlər. Tələbələr universitet divarlarına öldürülən etirazçıların adlarını yazır, antihökumət marşları oxuyurlar. “Haqqımızı almayınca dərslərə qatılmayacayıq”, “Yenə bir öyrənci həbs edilsə, qiyamət qoparacağıq” və digər şüarlar səsləndirən tələbələr dərslərə qatılmaqdan imtina edirlər. Belə vəziyyətdə İran parlamentində islahatçılar cərəyanına yaxın olan Qulamrza Nuri Qızılca polis və təhlükəsizlik qüvvələrinin universitetlərə daxil olmasını qanuna zidd hesab edir. O bildirib ki, bu baş veribsə, onlar qanun qarşısında cavab verməlidirlər. Şərqi Azərbaycan vilayətinin Bostanabad şəhərinin İran parlamentindəki təmsilçisi Qulamrza Nuri Qızılca universitetlərdə təhlükəsizlik qüvvələrinin mövcudluğunun qadağan olunduğunun qanun çərvivəsində müəyyən edilmiş və açıq-aydın bir məsələ olduğunu bildirib. İranda polis və təhlükəsizlik qüvvələrinin, o cümlədən mülki geyimli qüvvələrin universitetlərin kampuslarına daxil olması təkzib edilsə də, “Bəsic” qüvvələrinin universitetlərdə tələbələrə hücumu ilə bağlı çoxsaylı xəbər yayılıb. Bundan əlavə, İran parlamentinin ictimai komissiyasının üzvü Hüseyn Rəcai təhlükəsizlik qüvvələrinin universitetlərə daxil olmasını təsdiqləyərək, bunun bir neçə xüsusi hallarda həyata keçirildiyini söyləyib. Sosial mediada yayımlanan video-görüntülərdə repressiv qüvvələrin Təbriz Univeristetinin kampusuna daxil olaraq tələbələrə plastik güllələrlə atəş açdığı, dəyənəklə etirazçı tələbələrə hücum etdiyi müşahidə olunur.
Tahir TAĞIYEV
