İrəvan şəhərində, eləcə də indiki Ermənistanın digər bölgələrində Azərbaycana aid tarixi irsin, maddi-mədəni dəyərlərin, abidələrin məhv edildiyi məlumdur. Tarixi dədə-baba torpaqlarımızda əsrlərdən bəri böyük mədəni irs formalaşırsaq da, təəssüflər olsun ki, torpaqlarımızda qurulan Ermənistan dövləti soydaşlarımızı öz yurdlarından deportasiya edib. Bundan sonra isə kütləvi olaraq kultursid törədiblər.
Azərbaycan 35 ilə yaxındır ki, bu problemi beynəlxalq aləmə daşıyır, amma təəssüf ki, buna görə Ermənistana bir söz belə deyən olmayıb. Amma son vaxtlar deyəsən bu sahədə buzlar əriməkdədir. Belə ki, BMT-nin İnsan Haqları Şurasının 51-ci ümümi müzakirələr sessiyasında İrəvanda Azərbaycanın tarixi, dini və mədəni abidələrinə qarşı vandalizm aktları törədildiyinə diqqət cəlb edilib.
Mətbuat xəbər verir ki, Hüquq və İnkişaf üzrə Beynəlxalq İnstitutun (International Institute for Rights and Development-Geneva, IRDG) nümayəndəsi Asmita Baidya çıxışı zamanı bildirib ki, XIX-XX əsrlərdə yerli azərbaycanlı əhalisi zorla deportasiya edilən İrəvan şəhərində Azərbaycan irsinə qarşı misli görünməmiş şəkildə mədəni soyqırımı törədilib. IRDG təmsilçisi vurğulayıb ki, İrəvanda dövlət tərəfindən təşkil edilmiş mədəni vandalizm şəhərin azərbaycanlılara məxsus olmasına dair bütün maddi sübutları məhv etməyə yönəlmiş genişmiqyaslı anti-Azərbaycan kampaniyasının tərkib hissəsi olub: “XX əsrin əvvəllərində İrəvan vilayətinin (müasir İrəvan) ərazisində 310 məscid qeydiyyata alınsa da, bu gün şəhərdə yalnız bir məscid – Göy məscid qalıb. Məscidin təhrif edilməsinə və dağıdılmasına baxmayaraq, “Göy məscid” Azərbaycan dilində belə adlanır”.
Asmita Baidya xatırladıb ki, ermənilər XX əsrdə üç dəfə Göy məscidin binasını yandırıblar və bu vandallıq aktları 1918, 1955 və 1988-ci illərdə yerli azərbaycanlıların xüsusi zorakılıqla şəhərdən qovulması ilə eyni vaxtda baş verib. Ermənistanın Göy məscidi İrana 99 il müddətinə icarəyə verdiyinə diqqət cəlb edilib.
Sonda qeyd edilib ki, İrəvanda Azərbaycanın mədəni irsinin təhrif edilməsi təkcə məscidlər arasında deyil, xalqımıza məxsus digər artefaktlarla bağlı da müşahidə olunur: “Bu vandalizm aktları beynəlxalq humanitar hüququn, o cümlədən UNESCO-nun “Silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunması haqqında” 1954-cü il tarixli Haaqa Konvensiyası və onun iki Protokolu kimi normativ sənədlərin, habelə 1970-ci il Konvensiyasının kobudcasına pozulmasıdır”.
“Dünya görsün ki, faktiki olaraq İrəvan şəhərinin özündə belə, tamamilə Azərbaycan türklərinin izlərinin silinməsi halları baş verib”
AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılov mövzu ilə əlaqədar “Bakı-Xəbər”ə bildirib ki, son zamanlar bu istiqamətdə başlanan proses çox müsbətdir: “Son zaman Azərbaycan mədəni irsinin Ermənistan tərəfindən dağıdılması ilə bağlı müəyyən beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin çıxış etməsi müsbət haldır. Bu məsələ barədə neytral şəxslərin danışması, sözsüz ki, işimizin xeyrinədir. Dünya ictimaiyyəti Ermənistanın Azərbaycan irsinə qarşı törətdiyi kultursidi başqalarının dilindən eşidərsə, buna daha cəld reaksiya verə bilər. Bütövlükdə, dünyanı erməni yalanlarından xilas etmək lazımdır.
Ümumilikdə götürəndə bəli, indiki Ermənistan ərazisində, yəni tarixi Qərbi Azərbaycanda mədəni irsimizin dağıdılması ilə bağlı çox ciddi sübutlar, faktlar var. Dünya görsün ki, faktiki olaraq İrəvan şəhərinin özündə belə tamamilə Azərbaycan türklərinin izlərinin silinməsi halları baş verib. Ordakı tarix-mədəniyyət abidələrinin, yaşayış yerlərinin yox edilməsi yeni erməni "tarixinin" yaradılması ilə bağlıdır. Ermənilər Cənubi Qafqazda özlərinin yeni tarixini yaratmaq üçün bu cür iyrənc əməllərə, cinayətlərə əl atıblar. Çünki ermənilər Cənubi Qafqazın yerli sakinləri deyil, onlar bura Türkmənçay müqaviləsindən sonra kütləvi olaraq köçürülüb. Həmin dövrdən bizim torpaqlarda ermənilərin məskunlaşdırılmasına başlanılıb. Bundan sonra ermənilər Qafqazda tarixi köklərinin çox "qədim" dövrlərə getdiyini irəli sürür, müxtəlif uydurma mülahizələr yürüdürlər. Bunu "sübut etmək" üçün vandalizmdən istifadə edirlər və bizim abidələrə qarşı həm vandal münasibət sərgiləyirlər, həm də onları saxtalaşdırırlar. Bu baxımdan, indiki Ermənistanda Azərbaycan xalqına aid 3 mindən çox mədəni irs nümunəsi dağıdılıb. Bunun sayının daha çox olması istisna deyil, dediyim rəqəm bizə məlum olan təqribi saydır. Bu rəqəm, bu say bir neçə dəfə də arta bilər. Əlimizdə olan məlumatlara görə, 391 məscidimiz, o cümlədən türbələrimiz, tarixi əhəmiyyətli qəbiristanlıqlarımız, eləcə də son 50-60 ilə aid məzarlıqlarımız, xristianlıq dövrünə qədərki və xristianlıq dövrünə mənsub tarix mədəniyyət abidələrimiz və başqaları məhv edilib. Təsəvvür edin ki, alban dövrü abidlərimizə qarşı kütləvi saxtalaşdırma kampaniyası aparılıb”.
F.İsmayılov hesab edir ki, Ermənistanın Azərbaycan irsini məhv etməsi ilə bağlı BMT-də məsələ qaldırılmasının, məruzə edilməsinin faydası var, əgər obyektiv yanaşma olarsa Ermənistana ağır sanksiyalar tətbiq olunmalıdır. “Amma inanmıram ki, Ermənistan hansısa formada cəzalandırıla. Yaxud bu ölkəyə sanksiya müəyyənləşdirilsin və tətbiq edilsin. Açığı, gözləmirəm. Ona görə ki, son 30 ildə BMT-nin qərarları olub və o qərarlarda Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini boşaltması, təcavüzkar qoşunlarını çəkib aparması əks olunub. Ermənistan BMT-nin 4 məlum qətnaməsini yerinə yetirmədi, onların icrasına belə təşəbbüs göstərmədilər. Azərbaycan isə 44 günlük müharibə ilə həmin qətnamələri icra etdi, bunu təkbaşına həyata keçirdi, qələbə qazandı. Bu baxımdan, problemin BMT kürsüsündən dünya ictimaiyyətinə təqdim edilməsi vacibdir, ən azından dünya bu ölkənin vandalizmini, mədəni irs cinayətlərini görə bilər. Amma sanksiyanın tətbiq ediləcəyi gözlənilən deyil. Hələ heç UNESCO-nun missiyası da gəlib çıxmayıb...” - deyə F.İsmayılov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
