Bu gün informasiya təhlükəsizliyinə təhdidlər çox ciddi mərhələyə adlayıb. Dünyanı narahat edən ən böyük problem - beynəlxalq terrorizm məhz informasiya təhlükəsizliyi siyasətindəki boşluqlar səbəbindən həyata keçirilir.
Dövlətin, cəmiyyətin və vətəndaşların həyatında informasiyanın, informasiya resurslarının və texnologiyalarının rolunun artması informasiya təhlükəsizliyi məsələlərini ön plana çıxarır. Məsələnin kökündə internetin sürətli inkişafı, yeni veb texnologiyalar əsasında yaradılmış proqram təminatı sistemlərinin mühafizəsi dayanır.
Bu gün dünyada informasiya texnologiyalarının köməyi ilə bir çox hərbi və digər sahələrdə münaqişələr yaratma taktikası dəyişir. İnformasiya və dezinformasiyanın kimin nəzarətində olması mühüm rol oynayır. Bəzən dezinformasiya təhlükəli bir silaha da çevrilir. Mövcud "İnformasiya təhlükəsizliyi", "İnformasiya müharibəsi" terminləri hərbi sahədə daha çox istifadə edilsə də, kütləvi informasiya vasitələrinin və kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı ilə bir qədər başqa əhəmiyyət daşımağa başlayır.
Ölkəmizdə kütləvi informasiya vasitələri inkişaf etdikcə, internet daha çox vüsət aldıqca, məlumat azadlığı təmin olunduqca, informasiya təhlükəsizliyi məsələsi bir qədər ön plana çıxıb. Belə ki, yaşadığımız regionu, müharibə vəziyyətində olmağımızı nəzərə alaraq dövlət siyasətimizdə informasiya təhlükəsizliyinə xüsusi əhəmiyyət verilir.
“Facebook"da nüfuzlu adamların adından ortaya saxta bir açıqlama buraxılır…
Bu gün internet mühitində ən populyar layihələrdən biri də sosial şəbəkələrdir. Sosial şəbəkələr sosial qarşılıqlı əlaqələr, sosial obyektlər (adamlar və ya təşkilatlar) və kommunikasiyalar arasında sosial struktur düyünlərindən ibarət olan qrupdur. Sosial şəbəkə bir platformadır, onlayn xidmət və ya internetdə ictimai əlaqələri yaratmaq, yansıtmaq və təşkil emək üçün hazırlanmış bir internet saytıdır. Onlar iqtisadi və sosial cəhətdən həyatımızı əhatə edir. Belə ki, bu şəbəkələrdə gündəlik həyata aid məlumatın paylaşımı, ünsiyyət və dostluqların qurulması ilə yanaşı, onlardan iş imkanları barədə məlumatların ötürülməsi, bir sıra malların və xidmətlərin ticarətində çox geniş istifadə olunur. Ona görə də hər bir sosial şəbəkə istifadəçisi özü üçün şəxsi profil yaradarkən ondan düzgün, səmərəli və qaydalara uyğun şəkildə istifadə etməlidir.
Son zamanların "Facebook"da nüfuzlu adamların adından ortaya saxta bir açıqlama buraxılır və insanlar bu məlumatın doğru olub-olmadığını bilmədən o şəxsi şərhlərdə təhqir etməyə, söyməyə başlayır. Bu həm də dünyada informasiya müharibəsinin ən qəddar üsullarından biri kimi səciyyələndirilir. Bu üsulla cəmiyyətin dəyərləri, dili, dini, görkəmli şəxsiyyətləri gözdən salınır, insanların beyninə şüuraltı şəkildə "hər kəs saxtakardır, hər şey yalandır, heç bir dəyər yoxdur" fikirləri təlqin edilir.
Daha bir çıxış yolu cəmiyyəti maarifləndirmədən və ictimai qınaqdan keçir
Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvü Hacıbəy Heydərlinin sözlərinə görə, informasiya terrorunun ən pis tərəfi odur ki, insan özünü müdafiə etməyə çalışanda da heç kim ona inanmır, "fake news"un "feyk" olduğunu heç kimə sübut edə bilmirsən. Dünyada aparılan araşdırmalar onu göstərir ki, ilk yayılan saxta xəbərə inananların sayı 80 faizdir, cəmi 20 faiz insan sonradan nəyisə araşdırır və ya həqiqəti axtarır. Analoji halları biz ölkəmizin təhlükəsizliyi, milli maraqları ilə bağlı yayılan məlumatlatlarda da hiss edirik. "Fake news" və dezinformasiyalar qlobal dünyanın da problemi olduğu üçün çıxış yolu kimi bir çox ölkə "xəbər doğrulama" sistemləri yaradıb. Türkiyədə "teyit.org" saytı, ABŞ-da isə "snopes.com" bu işlərlə məşğuldur. İstənilən istifadəçi sosial şəbəkədə görüb, şübhələndiyi məlumatı o saytlara göndərir və saxta olub-olmamağını araşdırılmasını istəyir. Həmin saytlarda çalışan peşəkarlar isə məlumatı araşdırır, əgər xəbər saxtadırsa, bunu birbaşa "facebook" administrasiyasına bildirir və həmin səhifələrə xəbərdarlıq gəlir, yanlışlıq aradan qalxana qədər də həmin xəbərdarlıq səhifənin admin panelində qalır. Əgər "fake news" silinmirsə, səhifə daha az insana göstərilir, növbəti dəfələrdə isə tamamilə silinir. Səhifənin silinmə təhlükəsini görən admin də növbəti dəfə "fake news"dan qaçır və özünü yığışdırmağa başlayır.
Çoxlarımızın məlumatı yoxdur ki, hazırda ölkəmizdə az.teyit.org saytı da bu işlərlə məşğuldur. Ancaq müşahidələrim onu göstərir ki, hazırda orada daha çox beynəlxalq xəbərlərin doğruluğu müzakirələrə çıxarılır və saxta olanda səhifələrə bildiriş gəlir. Bəlkə də çoxumuz bundan məlumatsızıq deyə sosial şəbəkələrdə bu qədər söyüşçül adamlar "at oynadır". Mənə görə daha bir çıxış yolu isə cəmiyyəti maarifləndirmədən və ictimai qınaqdan keçir. Mətbuatımız çalışmalıdır ki, cəmiyyətimizin o insanların təsirinə düşməsinin qarşısını alsın, həmin səhifə və kanalları açıq şəkildə ifşa etsin, ictimai qınağa məruz qoysun, yalnız bu halda sosial mediada dezinformasiyaların qarşısını ala bilərik”.
Bu, sosial şəbəkə terrorundan qorunmağın bir tərəfi, digər tərəfdə isə bu şəbəkələrin istifadəçiləridir
Sosial şəbəkələrdə həm cinayət tərkibli, həm də “mənəvi terror” tərkibli davranışların artması bütün ölkələri narahat etməkdədir. Təəssüf ki, sosial media peşəkar medianın da işinə həddən çox ciddi problemlər yaratmaqdadır. Elə bunun özü də peşəkar mediaya qarşı terrordur. Qayda-qanunsuz, nizamsız, intizamsız hər yerdə xoşagəlməz hadisələr daha çox olur. Odur ki, bu xoşagəlməz hadisələrin sayını azaltmaq üçün necəsə qayda-qanun yaratmaq lazımdır. Bir çox ölkələrdə müxtəlif addımlar atılır. Bəzi ölkələrdə ümumiyyətlə bir neçə sosial şəbəkədən istifadə qadağan olunub. Bəzi ölkələrdə qeydiyyat zamanı müxtəlif əlavə şərtlər tətbiq olunur, bəzi ölkələrdə kontentə nəzarət mexanizmləri işləyir, bəzi ölkələrdə qanunvericilikdə dəyişikliklər etməklə fəsadların qarşısını almağa çalışırlar və s. Bu, sosial şəbəkə terrorundan qorunmağın bir tərəfi, digər tərəfdə isə bu şəbəkələrin istifadəçiləridir. Bu günümüzdə daha çox istifadəçilər də özlərini bu tip terrorlardan qorumağın yollarını öyrənməlidirlər.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
