“Qlobal dünya nizamına təhdidlər” mövzusunda IX Qlobal Bakı Forumunda çıxışı zamanı Prezident İlham Əliyevin xüsusi diqqət mərkəzinə gətirdiyi məsələlərdən biri də qlobal miqyasda yaranmaqda oan ərzaq və enerji böhranı ilə bağlı oldu. Dövlət başçısı qeyd etdi ki, aparıcı beynəlxalq institutların, o cümlədən maliyyə institutlarının ərzaq böhranı ilə mübarizədə rolunun nədən ibarət olması məsələsi artıq əsas diqqət mərkəzində yer almalıdır.
Bundan başqa, Prezident qeyd etdi ki, dünya ərzaq böhranına sürüklənir: “Bu məsələ labüddür, o artıq bizə yaxınlaşır. Beynəlxalq təşkilatlar və aparıcı ölkələr, həmçinin, miqrantların potensial artımı ilə bağlı vəziyyətin öhdəsindən gəlməlidirlər. Bu, ərzaq böhranı nəticəsində baş verəcəkdir. Enerji bazarlarındakı vəziyyəti buraya əlavə etsək, bu vəziyyəti proqnozlaşdırmaq çətindir. O, istehsalçılar və istehlakçılar arasında qeyri-bərabərsizliyə yol açır və bu, həmçinin istehsalçılar üçün də risqdir. Əgər kimsə neft və qaz istehsal edən ölkələrin bu yüksək qiymətlərə görə çox sevindiyini düşünürsə, bu düzgün dəyərləndirmə deyil. İstehsalçılar və istehlakçılar arasında maraqlar tarazlığı, sabit bazar - istehsalçılara həqiqətdə bu lazımdır. Azərbaycanın fəal iştirak etdiyi OPEC+ formatında səylər buna yönəlib. Bütün bunlar yeni çağırışlardır”. Artıq bir çox Asiya, Afrika ölkələri ərzaqla bağlı durumdan ciddi əziyyət çəkir. Hətta iş o yerə çatıb ki, Misirin baş naziri Mustafa Mədbuli qlobal böhranla əlaqədar əhalini ərzaq məhsullarını rasional istehlak etməyə çağırıb. O əlavə edib ki, qənaət rejimi ölkədən külli miqdarda valyuta çıxışının qarşısını almaq üçün ən yaxşı vasitədir. Misir hökumətinin başçısı hazırkı ərzaq böhranını son 100 ilin ən ağır problemi adlandırıb. Afrika ölkələrinin bir çoxu isə aclıq təhdidi ilə üz-üzə qalıb. Avropa ölkələri, eləcə də ABŞ, Latın Amerikası qiymətlərin sürətlə bahalaşmasından əziyyət çəkir. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) baş direktoru Qu Donqyu isə vurğulayır ki, Rusiya-Ukrayna gərginliyi və iqlim dəyişikliyi kimi səbəblərdən ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı şokların şiddəti və tezliyi artıb. Artan gübrə qiymətləri də qlobal miqyasda növbəti məhsul yığımı üçün risq yaradır: “Rusiya-Ukrayna gərginliyi fonunda baş verən ərzaq böhranı torpaq və sudan səmərəli istifadəni, kənd təsərrüfatı-ərzaq zəncirinin yaxşılaşdırılması üçün orta və uzunmüddətli tədbirlərin həyata keçirilməsinin vacibliyini bir daha ortaya qoydu. Region ölkələri artan qida təhlükəsizliyi risqlərini azaltmaq üçün birgə addımlar atmalı və təcili tədbirlər görməlidirlər. Qlobal ərzaq ticarəti sistemini qorumalıyıq”. O, qida tullantılarının azaldılmasını, kənd təsərrüfatı istehsalında elmi yanaşmaların mənimsənilməsini və ekoloji cəhətdən təmiz qida zəncirlərinin yaradılmasını tövsiyə edib.
İtaliyanın xarici işlər və beynəlxalq əməkdaşlıq naziri Luici Di Maio indiki vəziyyət fonunda bildirir ki, ərzaq böhranının ciddi nəticələrinin olma risqi var: “Bu, bəzi zəif ölkələrin sabitliyinin pozulması, yeni müharibələrin başlaması və idarə edilməsi çətin olan miqrasiya axını kimi risqlər yarada bilər. Bu böhrana cavab yalnız kollektiv və çoxtərəfli ola bilər”. Qeyd edək ki, dünyanın ərzaqla təchizat zəncirində Ukraynanın rolu böyük və vacib idi. İndi isə təkcə Ukrayna yox, həm də sanksiyalara görə Rusiya bu zəncirdən çıxıb. Müharibənin başlanması ilə hər iki ölkənin taxıl ixracatında əsas tranzit xətti rolunu oynayan Qara dənizin gəmilərin keçişi üçün təhlükəli hala gəlməsi, Mariupol, Xerson, Berdyansk limanlarının işğal olunması vəziyyəti daha da kəskinləşdirir. Adətən istehsal etdiyi taxılın 95%-ni dəniz yolu ilə ixrac edən Ukrayna bu limanları itirməsi, digər limanların isə ciddi şəkildə xəsarət alması səbəbindən ixracatda ciddi çətinliklərlə üzləşir. Bu fonda, BMT-nin proqnozuna görə, ərzaq məhsullarının qiymətində növündən asılı olaraq 30 faizədək artım və nəticədə qlobal yoxsulluğun dərinləşməsi gözlənilir. Problem özünü ilk növbədə Yaxın Şərqdə, Afrikada büruzə verəcək. Sonra Pakistan, İndoneziya, Banqladeş çətinliklə üzləşəcək. Paralel olaraq gübrənin çatışmazlığı və bahalığı Avropanın kənd təsərrüfatını vuracaq: əkin sahələri azalacaq, qiymətlər qalxacaq. Ekspertlər hesab edir ki, Avropada, dünyada enerji resurslarının qiyməti kəskin bahalaşandan sonra taxıl məhsullarının defisiti ilə payıza doğru dünya, xüsusən Avropa, Şərqi Asiya ciddi böhranla üz-üzə qalacaq. Avropanın sanksiyalarının təsiri indi bilinmir, çünki dövlətlərin 1 illik ehtiyatı var. Ehtimallara əsasən, Yunanıstan, İtaliya, İspaniya, kiçik Avropa dövlətləri, Polşa, Sloveniya yüksək miqdarda borclanacaq. Afrikanı payızdan qışa doğru dəhşətli aclıq gözləyir. Bu, ac, yoxsul insanların Avropaya miqrasiyasına səbəb olacaq. Əslində, elə IX Qlobal Bakı Forumunda çıxışı zamanı Prezident İlham Əliyev də məhz bunlara diqqət çəkərək, sözügedən problemlərlə mübarizənin vacibliyini vurğulayıb. Onu da qeyd edək ki, ərzaq təhlükəsizliyinin davamlı olaraq möhkəmləndirilməsi indi Azərbaycanda həyata keçirilən sosial-iqtisadi siyasətin əsas prioritetlərindəndir. Bu strateji məsələ daim diqqətdə saxlanılır və ərzaq ehtiyatlarına xüsusi önəm verilir.
Tahir TAĞIYEV
