İkinci Qarabağ müharibəsində tarixi qələbəyə imza atan Azərbaycan Qarabağa status verilməsi məsələsinə də birdəfəlik son qoyub. Elə indi də Ermənistanla aparılan sülh danışıqlarının gündəliyində Qarabağın status məsələsi yoxdur, təbii ki, bundan sonra da olmayacaq.
Bundan başqa, Qarabağda ermənilərin hüquqlarının və təhlükəsizliyinin təmin olunması kimi problemlər Azərbaycanın daxili məsələsidir. Ermənistanın bu məsələlərə qarışmağa heç bir haqqı yoxdur. Lakin belə görünür ki, İrəvan hələ də bu reallığı qəbul etmək istəmir. Halbuki, reallığın qəbul edilməməsi Ermənistanın özünə baha başa gələ bilər. Bu xüsusda Prezident İlham Əliyev “Qlobal dünya nizamına təhdidlər” mövzusunda IX Qlobal Bakı Forumunun açılışında çıxışı zamanı qarşı tərəfə çox mühüm mesajlar ünvanlayıb: “Biz Ermənistan tərəfindən “Dağlıq Qarabağ”ın statusu ilə bağlı sözlər eşitməyə başlamışıq. Bu tamamilə qeyri-məhsuldardır və Ermənistanın özü üçün təhlükəlidir. Çünki “Dağlıq Qarabağ” mövcud deyil. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti 1991-ci ilin sonunda Azərbaycan parlamentinin qərarı ilə ləğv edilib və bizim ərazimizdə bu inzibati struktur yoxdur. Ona görə də dırnaqarası statusa istənilən istinad yalnız yeni qarşıdurmalara səbəb olacaq. Ermənistan hökuməti bunu başa düşməlidir və tarixi yenidən yazmaq səylərindən əl çəkməlidir. Tarix artıq buradadır və bu, bir növ şifahi razılaşma idi ki, heç kim statusdan danışmayacaq. Təəssüf ki, bu baş verir və bu çox ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Əgər Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü sual altında qoymağa davam etsə, Azərbaycanın başqa seçimi olmayacaq və Ermənistanın ərazi bütövlüyünü sual altında qoyacaq. Tarixi nöqteyi-nəzərdən bizim bunu etməyə daha çox haqqımız var. Çünki son əsrin tarixi aydın şəkildə göstərir ki, 1920-ci ilin noyabrında, Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən 6 ay sonra sovet hökuməti Azərbaycanın tarixi hissəsi olan Zəngəzuru qoparıb Ermənistana verib. Ona görə də əgər Ermənistan Qarabağdakı ermənilər üçün status tələb etsə, nə üçün Azərbaycan Qərbi Zəngəzurdan olan azərbaycanlılar üçün status tələb etməsin? Çünki orada tam olaraq azərbaycanlılar məskunlaşmışdı. Beləliklə bu, çıxılmaz vəziyyətə səbəb ola bilər. Düşünürəm ki, Ermənistan hökuməti İkinci Qarabağ müharibəsinin dərslərini unutmamalıdır, bu dərsləri yaxşı öyrənməlidir və Azərbaycana qarşı istənilən ərazi iddialarından çəkinməlidir”.
Beləliklə, Azərbaycan qarşı tərəfə çox dəqiq xəbərdarlıqlar edir. İndilikdə Ermənistan rəsmiləri daxili auditoriyaya xoş gəlmək, onların və diasporun onları satqınlıqda günahlandırmaması üçün bu kimi məsələləri gündəmə gətirirlər. Onlar öz açıqlamaları ilə Qarabağda ermənilərin taleyinə laqeyd qalmadıqlarını göstərirlər. Bunun Azərbaycan tərəfi üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı və ondan sonra da Dağlıq Qarabağın statusu məsələsinin müzakirə olunmayacağını dəfələrlə bəyan edib. Ermənistan isə bu məsələni öz gündəliyindən çıxarmadığını bildirir. Azərbaycan Konstitusiyasını qəbul edən, ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşan Azərbaycan vətəndaşı olan ermənilərə ölkəmizdə digər vətəndaşlarla yanaşı yaşamaq hüququ veriləcək. Ermənistan bunun əksini iiddia etməkdə davam edərsə, Azərbaycan Qərbi Zəngəzurdan olan azərbaycanlılar üçün status tələb etməli olacaq. Məlumdur ki, Ermənistan dövləti əzəli Azərbaycan torpaqlarında qurulub. SSRİ vaxtı həmin ərazi Azərbaycandan hissə-hissə qoparılan torpaqlar hesabına üç dəfə genişləndirilib. Xatırladaq ki, 1918-ci ilin fevralında yaradılmış Cənubi Qafqaz Seyminin ümumi ərazisi 210 min kvadratkilometr idi. Bu ərazinin 45 min kvadratkilometri Brest-Litovsk (mart 1918-ci il) və Batum (iyun 1918-ci il) müqavilələrinin şərtlərinə görə Osmanlı Türkiyəsinə verildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının 1918-ci il 29 may tarixli qərarı ilə, İrəvan şəhəri də daxil olmaqla, 9 min kvadratkilometr ərazi ermənilərə güzəşt edildi, 100,6 min kvadratkilometri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə, 55,4 min kvadratkilometri isə Gürcüstana aid olundu. Sonradan, xüsusən 1920-1929-cu illərdə torpaqlarımızın Ermənistanın tərkibinə verilməsi geniş vüsət aldı. 1921-ci ildən etibarən 1929-cu il fevralın 29-na qədər Qərbi Zəngəzur Azərbaycan xalqının iradəsi olmadan, heç bir referendum keçirilmədən hissə-hissə Ermənistana verildi. Bununla da Naxçıvanla Azərbaycan arasında əlaqə də kəsildi. Sovet rejiminin ilk illərində Naxçıvan Muxtar Respublikasının bir neçə kəndi də Ermənistan SSR-in tərkibinə qatılmışdı. Ermənistan SSR Qars müqaviləsinə əsasən Azərbaycan SSR tərkibində Naxçıvanın muxtariyyətini rəsmən tanısa da, gələcəkdə onu özünə birləşdirmək niyyətindən əl çəkməmiş və bir müddət sonra Naxçıvan MSSR-in torpaqlarının bir hissəsini qopararaq öz ərazisinə birləşdirməyə nail olmuşdu. Cənubi Qafqaz MİK-in 1929-cu il 18 fevral tarixli qərarı ilə Naxçıvan MSSR-in Qurdqulaq, Horadiz, Xaçık, Ağbın, Ağaç, Almalı, Dağalmalı, İtqıran, Sultanbəy kəndləri, ona bitişik Suayrıcı silsiləsi və Qərçivan kəndinə qədər olan otlaqlar, Ordubad sahəsinin Qərçivan və Kilid kəndinin torpaqlarının bir hissəsi, Cənubi Qafqaz MİK-in 1938-ci il 5 mart tarixli qərarı ilə isə Sədərək və Kərki kəndlərinin, o cümlədən Şərur qəzasının kəndləri ətrafındakı torpaqların bir hissəsi Sovet Ermənistanına verildi. Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların, ümumiyyətlə, müsəlmanların deportasiyası isə üç mərhələdə aparılıb. Birinci mərhələ 1905–1920-ci illəri, ikinci mərhələ 1948–1953-cü illəri, üçüncü mərhələ isə 1988–1992-ci illəri əhatə edir. Bu proseslər zamanı ermənilər Qərbi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlıların yüzlərlə yaşayış məntəqəsini yerlə-yeksan edib, 30 minə yaxın evi dağıdıb və yandırıb, qoca, uşaq və qadınların da daxil olduğu 140 min insanı vəhşicəsinə qətlə yetirib, 750 mindən çox azərbaycanlı Qərbi Azərbaycandan didərgin salınıb. Sonuncu deportasiyada - 1988-ci ildə isə 220 mindən artıq azərbaycanlı erməni vəhşiliyinə tab gətirə bilmədiyindən doğma yurd-yuvalarını tərk edib. İndi Azərbaycan bu şəxslərin geri qaytarılması, onlara Ermənistanda status verilməsini gündəmə gətirmək üçün bütün əsaslara malikdir. Ermənistan əsassız status tələblərindən əl çəkməsə, Azərbaycan Qərbi Zəngəzurdan olan azərbaycanlılar üçün status tələb etməli olacaq.
Tahir TAĞIYEV
