1993-cü ilin 15 iyununda Heydər Əliyev "dövlət adının var, özünün əslində olmadığı" kimi bir siyasi şəraitdə Ali Sovetin sədri seçildi .O zaman dövlət müstəqilliyi cəmi ilyarım öncə elan edilmişdi, hakimiyyətdə milli adlandırılan siyası təşkilat olsa da, təcrübəsizlik hər an özünü göstərir, dağıdıcı rolunu oynayırdı.
Müstəqil dövlətin struktur əsaslarının yaradılma prosesi əslində tənəzzül içində idi, bu istiqamətdə artan dinamikadan danışmaq mümkün deyildi. Dövlət orqanlarının adı var idi, özləri isə real olaraq yox idi. Mədəniyyət, humanitar siyasət qurumlarının real mövcud olmaması kimi neqativ halların fitnə-fəsadına bir müddət dözmək olardı. Yəni bütün rayonlarda mədəniyyət idarələrinin formalaşdırılması müəyyən gecikmə və nöqsanlarla müşayiət oluna bilərdi. Fəqət ordu, polis, prokurorluq, xüsusi daxili və xarici xidmətlər kimi müstəsna vacib təşkilatların adının olub özünün mövcud olmaması və ya yarıcan və yarımçıq olması isə normal dövlətçilik praktikasında olduqca dağıdıcı və neqativ rol oynayırdı. Böyük entuziazmla hakimiyyətə gəlmiş milli qüvvələrin addımbaşı özünü göstərən təcrübəsizliyi də bir yandan cəmiyyətin ruhdan düşməsinə gətirib çıxarırdı. Cəmiyyət o zamankı AXC iqtidarı ilə yavaş-yavaş məsafə saxlamağa başladı, nəhayət "bunlarla uzağa getmək olmaz" kimi qəti siyasi-psixoloji seçim məqamına gəldi. Beləliklə, Azərbaycanın o zamankı vəziyyətini hərbi, siyasi, idarəetmə və struktural dağılma dövrü kimi xarakterizə etmək olar. Hakimiyyət komandasında birlik yarana bilmədi, rəvan komanda siyasətinin gücü və önəmi lazımınca dərk edilmədi, xalq məyus vəziyyətdə kənar müşahidəçiyə çevrildi, yeni separatizm ocaqlarının əlamətləri üzə çıxdı, erməni təcavüzünün yeni mərhələsinin başlanma təhlükəsi özünü daha bariz göstərməyə başladı...
Heydər Əliyev çox ağır siyasi mirasın üstünə gəlmişdi, bütün siyasi və dövlət neqativliklərini aradan qaldırmalı, dövlətçilik müstəvisində "yoxdan var" qurmalı idi. Bu prosesin başlanğıcında Heydər Əliyevin cəmi iki güclü resursu var idi. Birinci, özünün zəngin idarəçilik təcrübəsi və xarizması, ikinci, xalqın inamı və etimadı...
Bu iki amil ona öz missiyasının həyata keçirilməsi yolunda dərhal nəticə effekti ilə işləməyə imkan verdi. Çox ağıllı dövlət xadimi olaraq Heydər Əliyev yaxşı başa düşürdü ki, dövlət başçısının böyük təcrübəsi və cəmiyyətin etimadının eyni vaxtda bir arada ola bilməsi unikal şansdır, onu buraxmaq olmaz, onu dərhal və özünü artan xətt üzrə göstərən real nəticələrə çevirmək lazımdır. Azacıq ləngimənin və ilkin effektin gecikməsinin xalqı yenidən ruhdan sala biləcəyi Heydər Əliyev kimi ağıllı siyasətçinin nəzərindən qaça bilməzdi. Beləliklə, xalqa hakimiyyət dəyişikliyinin ilkin nəticələrini dərhal hiss etmək imkanı verildi ki, bu da həm ictimai etimadı artan prosesə çevirdi, həm də Heydər Əliyevə ekstremal şəraitdə dövlət quruculuğu konsepsiyasını sistematik və ardıcıl həyata keçirməyə imkan verdi... Heydər Əliyevin ilk olaraq nədən başlamalı sualının cavabını dəqiq müəyyənləşdirməsi həlledici oldu... Ölkədə sabitliyin bərpasından başlayan uzun və məzmunlu yolun bütün uzantıları günümüzə qədər özünü göstərməkdədir. Hamını mərkəzi hakimiyyət ətrafında toparlamaqla sabitliyə nail olmaq, regionun ənənəvi və təhlükəli gücü sayılan Rusiyanı MDB müstəvisində neytrallaşdırmaq, müvəqqəti atəşkəslə təcavüzü dayandırmaq, ölkənin neftini Qərb bazarına çıxarmaq üçün hüquqi baza və infrastruktur sistemini yaratmaq, ölkəyə çox vacib olan sabit valyuta axını mənbəyi açmaq, yalnız mərkəzi tabeçilik prinsipi üstündə ordu quruculuğuna başlamaq və sair - bunlar sadəcə tarixi hadisələr yox, əsil dövlətçilik konsepsiyasında bir-birini ideal tamamlayan elementlər oldu...
Sadəcə deklorativ səviyyədə olan müstəqil dövlətçiliyi strukturlaşdırmaq Heydər Əliyevin əsas missiyası idi. Mükəmməl səviyyədə yerinə yetirdi. Heydər Əliyevə qədər nazirlik, komitə, agentlik və ya xidmətlərin hamısı olmasa da sadəcə adları var idi, özləri yox kimi idi. Heydər Əliyev onların hər birini sistemli işlək mexanizm halına gətirdi. Tək bu kifayət etməzdi. Təcrübəli dövlət xadimi həm də onları bir-biri ilə sistemli koordinasiya vəziyyətinə gətirdi. Dövlətçilik strukturu işlək mexanizm vəziyyətinə gəldi… Bu, 2020-ci ildəki Zəfərə gətirən yolun başlanğıcı oldu...
Aydın QULİYEV
