Bu ilin yanvar-may aylarında Azərbaycandan Avropaya 4,5 milyard kubmetr qaz ixrac edilib. Hesabat dövründə Türkiyəyə 3,6 milyard kubmetr, Gürcüstana isə 1,3 milyard kubmetr qaz ixrac edilib. Qeyd edək ki, hesabat dövründə xaricə qaz satışı 9,4 mlrd. kubmetr təşkil edib ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 27% çoxdur.
Ümumiyyətlə cari il ərzində Azərbaycandan Avropaya qaz nəqlinin əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olması proqnozlaşdırılır. Bu, o dövrə təsadüf edir ki, Avropa Rusiyadan qaz idxalını dayandırmağa hazırlaşır.
Avropanın daxili bazar üzrə komissarı Tyerri Breton qeyd edir ki, Avropa İttifaqı mümkün qədər tez Rusiya qazının idxalını dayandırmağa hazırlaşır. Komissar bildirib ki, Avropa İttifaqı ABŞ və Qətərdən, eləcə də digər mənbələrdən mayeləşdirilmiş təbii qazın alışını artırmaq, həmçinin yaşıl enerjinin imkanlarını artırmaq niyyətindədir. Məhz belə bir vaxtda tanınmış Qərb politoloqu, ABŞ-ın İrs Mərkəzində “Douglas and Sarah” Allison Xarici Siyasət Mərkəzinin direktoru Lyuk Kofi Səudiyyə Ərəbistanının ingilis dilində nəşr olunan “Arabnews” qəzetində “Cənub Qaz Dəhlizi Avropada enerji böhranını həll edə bilər” sərlövhəli analitik məqalə ilə çıxış edib. Məqalədə Azərbaycan, Türkiyə və Türkmənistan xarici işlər nazirlərinin Ankarada keçirilən görüşündə əsas müzakirə mövzusunun qlobal enerji bazarında vəziyyətlə bağlı olduğu diqqətə çatdırılıb. Müəllif qeyd edib ki, Ukraynadakı müharibə ilə əlaqədar bu sahədə ciddi böhran yaranıb və Avropa ölkələri alternativ enerji idxalı mənbələri axtarışındadır: “Bu mənbələr sırasında Şimali Afrika, Şərqi Aralıq dənizi, ABŞ və Körfəz ölkələri var. Bununla yanaşı, Xəzər hövzəsi ölkələri də xüsusi diqqət mərkəzindədir. Bu baxımdan nazirlərin üçtərəfli görüşü önəmlidir”. Xəzər dənizi regionunda təsdiq olunmuş 292 trilyon kubmetr təbii qaz ehtiyatları olduğunu diqqətə çatdıran L.Kofi qeyd edib ki, eyni zamanda, mavi yanacağı Avropaya çatdıran mühüm boru kəmərləri inşa edilib: “Dünyada dördüncü qaz ehtiyatlarına malik olan Türkmənistanın da TANAP və TAP boru kəmərlərinə qoşulması bu imkanları daha da artırır. Bu ölkədən təbii qazın boru xətti ilə nəqli daha baha başa gələn maye qaz təchizatından daha sərfəlidir, həmçinin yalnız Rusiya və Çinə qaz nəql edən Aşqabad üçün Qərbdən yeni gəlir mənbələri aça bilər”. Məqalədə Azərbaycanın təşəbbüsü və liderliyi ilə həyata keçirilən “Cənub Qaz Dəhlizi”nin 2020-ci ildə istifadəyə verildiyi və Avropaya illik 60 milyard kubmetr qaz nəql etmək potensialı olduğu qeyd olunub. Eyni zamanda, Türkmənistan da Xəzərin sahilinə qədər inşa etdiyi 780 kilometr uzunluğunda olan Şərq-Qərb boru kəməri ilə Xəzər dənizi üzərindən 30 milyard kubmetr qaz ixrac edə biləcək. Digər tərəfdən, 2018-ci ildə Xəzərin statusuna dair Konvensiyanın imzalanması bütün maneələri aradan qaldırıb. Bu fonda Lyuk Kofi “Transxəzər” qaz kəmərinin çəkilişini vacib hesab edir.
“Transxəzər” qaz kəmərinin çəkilişinə qədər də türkmən qazı Azərbaycan üzərindən Avropaya çatdırılacaq. Belə ki, Azərbaycan İran vasitəsilə Türkmənistan qazının svop tədarükünün illik həcmini indiki 2 milyard kubmetrdən 4 milyard kubmetrə çatdırmaq barədə razılığa gəlib. Xatırladaq ki, ötən il İran, Azərbaycan və Türkmənistan hər il 1,5-2 milyard kubmetr türkmən qazının Azərbaycana svop tədarükü barədə razılaşma imzalamışdı. Lakin indi bu göstərici iki dəfə artıb və əlavə qazın Avropaya nəqlinə imkan yaranıb. Bundan başqa, Azərbaycan və Türkmənistan enerji və digər müstəvilər üzrə qarşılıqlı əməkdaşlıqlarını daha da dərinləşdirməyə hazırlaşırlar. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) sərmayələr və marketinq üzrə vitse-prezidenti Elşad Nəsirov bu xüsusda bildirir: “Azərbaycan ilə Türkmənistan arasında ikitərəfli əlaqələr sürətlə inkişaf edir. İkitərəfli münasibətlərin bütün spektri üzrə əməkdaşlıq genişləndirilir. Azərbaycan BMT Baş Assambleyasının Türkmənistanın təşəbbüsü ilə irəli sürülən, bəzən həmmüəllif kimi çıxış etdiyi qətnamələri hər zaman dəstəkləyib və dəstəkləməkdə davam edir. Həm Azərbaycan Türkmənistan üçün, həm də Türkmənistan bizim üçün qardaş ölkə və qardaş xalqdır”. E.Nəsirovun sözlərinə görə, son illər iki ölkə arasında bir çox sahələrdə əməkdaşlığın inkişafını təmin edən, 100-dən çox sənədi özündə birləşdirən hüquq-müqavilə bazası yaradılıb: “Xəzər dənizindəki “Dostluq” yatağının karbohidrogen ehtiyatlarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və mənimsənilməsi üzrə Anlaşma Memorandumunun 2021-ci il yanvarın 21-də imzalanması neft-qaz sektorunda ikitərəfli münasibətlərin inkişafında yeni mərhələ oldu”. Vitse-prezident qeyd edib ki, imzalanmış sənədlər arasında Azərbaycan, Türkmənistan və İran arasında 2021-ci il noyabrın 28-də imzalanmış svop qaz tədarükünə dair üçtərəfli saziş də mühüm yer tutur və bu sənəd regiona gələcəkdə daha da böyük inkişaf vəd edir: “Dostluq” layihəsi SOCAR-ın xüsusi rol oynadığı Azərbaycan-Türkmənistan əməkdaşlığının çoxşaxəli genişlənməsi üçün platformaya çevriləcək. Mən həqiqətən ümid edirəm ki, qardaş Türkmənistanla əməkdaşlığı dərinləşdirmək və genişləndirmək məqsədilə yaxın vaxtlarda şirkətin filial və ofisini aça biləcəyik”. Bu onu göstərir ki, Azərbaycan Türkmənistanın enerji sektorunda daha fəal rol oynamaq niyyətindədir. Bu da türkmən qazının Avropa və digər istiqamətlərdə Azərbaycan vasutəsilə daşınmasında öz rolunu oynayacaq. Bundan başqa, Qərb Azərbaycandan maye şəkildə də qaz nəqlini artırmasını istəyir. ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri Örl Litzenberger bu xüsusda bildirir: “Azərbaycan təbii qazının Avropa İttifaqı ölkələrinə daha böyük həcmdə tədarük ediləcəyinə inanırıq. Bu, Rusiya təbii qazından asılılığı azaltmağa kömək edəcək. Azərbaycanla təbii qaz tədarükünü necə yüksəltməyi, hətta daha yaxşısı, ikiqat artırmağı müzakirə edirik”.
Ramil QULİYEV
