Son vaxtlar iki NATO üzvü - Türkiyə ilə Yunanıstan arasında gərginlik artır. Yunanıstan Egey dənizindəki adaları silahlandırır. Türkiyə bunu Lozanna və Paris müqavilələrinə ziddi hesab edir. Bununla da həmin adalara suverenlik iddiaları irəli sürür. Egey adalarının çoxu Türkiyə sahillərinə yaxındır və Yunanıstan həmin yerlərdə silahsız mövcudluğunu şərtləndirən müqavilələri pozaraq hərbi varlıq qurur.
Hərçənd ki, həmin adalar Yunanıstana silahsızlaşdırılmaq şərti ilə verilib. Bununla yanaşı, ABŞ Yunanıstandakı hərbi varlığının miqyasını genişləndirir. Zatən orada ABŞ-ın bazaları var idi. Üstəlik, Yunanıstanı yeni F-16 qırcı təyyarələrlə təmin edir.
Bütün bunlar tərəflər arasında qarşılıqlı təhdidləri artırır. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Yunanıstana xəbərdarlıq edib. O deyib ki, rəsmi Afina Egey dənizindəki adaları silahlandırmaqdan çəkinməlidir. Həmin adalardan üçüncü tərəflər də yararlanmaq niyyətindədir. Bu isə Türkiyəyə yeni təzyiq metodudur. Ankara əldə etdiyi kəşfiyyat məlumatları ilə həmin basqıların nəyi hədəflədiyini gözəl bilir. Bununla belə, Ərdoğan Qərbi ittiham edib: “Aldada bilməzsən, Miçotakis (Yunanıstanın baş naziri). Deyəndə ki, o bazaları niyə tikmisən, rusların əleyhinə deyirlər. Nə etdin, Ukraynaya qarşı ruslara dəstək oldun? Hər şey yalan. Qərbə etibar yoxdur. O gündən bəri gördükləri işlərlə, hətta Avropa İttifaqı məsələsilə də başımızı qatırlar. Niyə? Bunlarda yalanlar baş alıb gedib”.
Maraqlıdır, ABŞ Yunanıstanı silahlandırmaqla konkret olaraq sözügedən məsələdə nə istəyir? Ola bilərmi ki, Türkiyə ilə Yunanıstan müharibəyə sövq edilsin? Belə bir təhlükə varmı?
“Yunanıstan Türkiyə ilə təhdid dilində danışmağa çalışan ABŞ-ın əlində Ərdoğana təsir üçün ötürücü qayış olaraq seçilib”
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən politoloq Elşən Manafov bununla bağlı bir sıra məqamlara toxundu: “Əvvəla, Türkiyə-Yunanıstan münasibətləri heç vaxt rəvan və problemlərsiz olmayıb. İki dövlət arasındakı münasibətlərdə gərginliyin tarixi, siyasi, geopolitik səbəbləri var. Yunanların türklərə olan münasibətin arxasında bir qayda olaraq Bizans-Osmanlı dönəmindən qalma tarixi miras olmuşdur. Yunanıstanın zamanında Osmanlı tərəfindən işğalı, sonra Antantanın Osmanlı Türkiyəsi ilə müharibəsi, Kipr problemi, Lozanna konfransının 1923-cü ildə qəbul etdiyi qərarlara uzun müddət Türkiyə siyasi istibleşmintində olan birmənalı olmayan mövqe, məlum dövlətlər arasında qarşılıqlı ittihamların əsas səbəbləri olub. Son vaxtlar iki dövlət arasındakı münasibətlərdə gərginliyin yüksələn xəttlə artması bir tərəfdən Egey dənizində nufuz dairəsi uğrunda gedən diplomatik savaş, digər tərəfdən Ərdoğan iqtidarının 1923-cü il Lozanna konfransının qərarlarına münasibətdə sərgilədiyi mövqe ilə əlaqədardır. Türkiyə Egey dənizində ərazi suları ilə bağlı məsələlərə yenidən baxmağa çagırır. Zira bu da anlaşılandır. Çünki dənizin şərq hissəsindəki adalar Türkiyəyə daha yaxın olmalarına baxmayaraq, Lozannanın məlum qərarlarına görə Yunanıstan ərazisi sayılır. Bu adalarda isə zəngin qaz yataqları aşkar edilib və Ərdoğan Lozannanın 100 il əvvəl qəbul etdiyi qərarları beynəlxalq dəniz hüququnun prinsiplərinə söykənərək ədalətsiz sayir. Son vaxtlar Ukraynada yaşanan gərginlik də bu iki dövlət arasındakı münasibətlərə sirayət edib. Ukraynanın təchizatını üzərinə götürən Qərb, ilk növbədə ABŞ Aleksandripilus limanı ilə bunu, Yunanıstanın vasitəsilə həyata keçirir. Bu isə tranzit yükdaşımalarda mənfəətini itirən Türkiyənin narazılığı0na səbəb olub. Ümumiyyətlə, Ərdoğan iqtidarının son illər həyata keçirdiyi müstəqil siyasi kurs, onun Suriyada PKK amilinə görə ABŞ-ı qınaması, Fətullah Gülənin ABŞ-a sığınması və Ag Evin onu təhvil verməyə tələsməməyi tərəflər arasında gərginliyə səbəb olur. ABŞ-ın F-35-ləri Türkiyəyə satmaqdan imtina etməsi, enerji, hərbi, elmi, hətta regional siyasət məsələlərində Türkiyənin Rusiya ilə əməkdaşlığı Türkiyə-ABŞ, Türkiyə-NATO münasibətlərinə mənfi təsir edir. Yunanıstan Türkiyə ilə təhdid dilində danışmağa çalışan ABŞ-ın əlində Ərdoğana təsir üçün ötürücü qayış olaraq seçilib. Lakin Türkiyənin NATO üçün əhəmiyyəti son dərəcə böyükdür. Qərbdə praqmatik mövqeyi ilə seçilənlər anlayırlar ki, Ukraynada dünyanın yeni nizamı ilə bağlı konturlarin çəkildiyi bir vaxtda Türkiyəni Qərbdən incik sala biləcək hər hansı bir addim ilk növbədə onun hərbi, siyasi durumuna ölçüyəgəlməz ziyan vura bilər”.
Politoloq onu da əlavə etdi ki, Yunanıstan strateji əhəmiyyətinə görə heç vaxt Türkiyənin yerini doldura bilməz.
Vidadi ORDAHALLI
