Egey dənizinin şərqindəki adaların Yunanıstan tərəfindən hərbiləşdirilməsi Ankara və Afina arasında gərginliyi artırmaqda davam edir. Buna əsas səbəb Yunanıstanın beynəlxalq hüquqla üzərinə götürdüyü öhdəlilkləri pozaraq Tqrkiyə sahillərinə yaxın adları hərbləşdirməsidir.
Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan məsələ ilə bağlı artıq qarşı tərəfə xəbərdarlıq edib. Onun sözlərinə görə, Egey dənizinin şərqindəki adaların Yunanıstan tərəfindən hərbiləşdirilməsi fəlakətə gətirə bilər: “Yunanıstanı Egey dənizindəki adaları silahlandırmaqdan əl çəkməyə və beynəlxalq razılaşmalara əməl etməyə dəvət edirəm. Yunanıstanın bu adaları silahlandırması və üçüncü ölkələrin bundan istifadə etməsi fəlakətlə nəticələnə bilər. Zarafat etmirəm, ciddiyəm. Millətimiz qətiyyətlidir”. Ərdoğan bildirib ki, Türkiyə heç kimin haqq və hüququnu tapdalamaz və eyni zamanda, öz haqlarının tapdanmasına imkan verməz. Ərdoğan “tvitter” hesabında da yazdığı statusda məsələyə yenidən toxunub: “Yunanıstanı bir daha xəbərdar edirik ki, bir əsr əvvəl olduğu kimi xəyallardan, ritorikadan və peşmanlıqla nəticələnəcək hərəkətlərdən uzaq dursun, ağlını başına yığsın. Türkiyə beynəlxalq sazişlərdən yararlanacaq. Türkiyə adaların silahlanması ilə bağlı beynəlxalq müqavilələrin ona verdiyi səlahiyyətlərdən istifadə etməkdən çəkinməyəcək. Aralıq dənizinin şərqində ölkəmizin materik hissəsindən 2 kilometrdən az, Yunanıstandan isə 600 kilometrdən çox məsafədə yerləşən Meis adasına 40 min kilometrlik dəniz yurisdiksiyası tələbinin mənasını beynəlxalq ictimaiyyətin ixtiyarına buraxırıq. Qeyri-hərbi statuslu adalardan müxtəlif təlimlərdə istifadə etməyə çalışmağın, NATO və üçüncü tərəf ölkələrini bu qanunsuzluğa alət etməyə çalışmağın sonu fəlakətlə nəticələnəcək səydən başqa bir mənası yoxdur. Yunanıstan Avropa Birliyinin üzvü olsa da, Birliyin dəyərlərinə, ümumbəşəri insan haqlarına və beynəlxalq müqavilələrə məhəl qoymayaraq, Qərbi Trakya, Rodos və Kosda yaşayan türk azlığa təzyiqlərini davam etdirir”. Qardaş ölkənin milli müdafiə naziri Hulusi Akar isə bildirir: “Təəssüf ki, qonşumuz və müttəfiqimiz Yunanıstan təxribat xarakterli hərəkətləri və ritorikası ilə ekspansionist və aqressiv siyasətini davam etdirir. Türkiyə, Yunanıstanın sürətlə silahlandırılmasına baxmayaraq, problemlərin sülh yolu ilə həlli üçün dialoq aparır və sülh əlini uzadır. Eyni zamanda, Yunanıstanın etdiyi hər cür ədalətsiz və qanunsuz hərəkətlərə və söylənənlərə cavab veririk. Bu münasibətlə bir vacib məqamı xatırlatmaq istəyirəm. NATO təhlükəsizlik təşkilatıdır və onun ən böyük mübarizə sahələrindən biri də terrorizmdir. Terrorla mübarizədə həmrəylik müttəfiqliyin əsas şərtidir. Türkiyə birdən çox terror təşkilatına qarşı eyni anda mübarizə aparan yeganə NATO ölkəsidir və terrorla Avropa arasında son səddir. Türkiyənin təhlükəsizliyi, NATO da daxil olmaqla, bütün Avropanın təhlükəsizliyidir. Bu məqam heç vaxt diqqətdən kənarda qalmamalıdır”. Daha öncə Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu Yunanıstan tərəfindən Egey adalarının hərbiləşdirilməsinin beynəlxalq müqavilələri və onların suverenliyini pozduğunu bildirmişdi.
Öz növbəsində Afina Ankara tərəfindən adaların suverenliyi məsələsinin onların demilitarizasiyası öhdəliyi ilə uzlaşdırılmasını rədd edir. Yunanıstanın müdafiə naziri Nikos Panagiotopoulos məsələ ilə bağlı bildirir: “Yunanıstan Suriya deyil. Yunanıstan suveren hüquqlarını sona qədər qoruyacaq”. Halbuki, Yunanıstan faktiki olaraq Türkiyə sahilinə yaxın adaları hərbləşdirməklə beynəlxalq hüquqi öhdəliklərini pozur. Məsələ burasındadır ki, Egeydəki adalar Yunanıstana verilərkən 1923-cü il Lozanna və 1947-ci il Paris razılaşmaları ilə adaların silahlandırılmaması şərti qoyulub. Lozanna danışıqlarında bu şərti ilk qoyan Türkiyə olub. Bunun səbəbi kimi yunan ordusunun məğlubiyyətə uğraması ilə nəticələnən Türkiyənin “1919-1922-ci il Anadolu yürüşünün təkrarlanma ehtimalının qarşısının alınması” göstərilib və Yunanıstan bu şərti qəbul edib. 1947-ci il Paris müqaviləsi İkinci Dünya müharibəsinin qalibləri arasında imzalanıb. Bu müqavilə ilə müharibədə məğlub olan dövrün faşist İtaliyasının işğalı altında olan adalar yenidən qalib ölkələr sırasında olan Yunanıstana verilib. Amma o şərtlə ki, yunan tərəfi adaları silahlandıra, onlardan hərbi məqsədlər üçün istifadə edə bilməz. Daha sonra eyni şərt Sovet İttifaqı tərəfindən qoyulub. O vaxt həmi şərtə əsasən adalar silahsızlaşdırılmalı, burada hərbi bazalar qurulmamalı idi. Moskva iddia edirdi ki, bu, sovet hərbi gəmilərinin Egeydə səfərinin təhlükəsizliyi üçün lazımdır. Egeydəki adaların tərksilah edilməsi şərtləri Yunanıstan tərəfindən qəbul edilib. Afina 1963-1964-cü illərdə Kiprdəki münaqişələrə qədər öhdəliyinə sadiq qalıb. Türkiyənin 20 iyul 1974-cü ildə başlatdığı və “Kipr Sülh Əməliyyatı” olaraq elan etdiyi hərbi əməliyyatdan sonra o dövrün Afinasında hakimiyyətdə olan Polkovniklər Xuntası mümkün türk-yunan müharibəsindən narahat olduqlarını iddia edərək Türkiyə sahillərinə yaxın bütün adalarda kütləvi əsgərlər yerləşdirdi. Afina adaları “Türkiyədən gələ biləcək təhlükəyə” qarşı silahlandığını bəyan etdi. İndi də Afina bu siyasətini davam etdirir. Lakin Ankara daha buna dözmk istəmir. Yunanıstandakı ekspertlər prezident Ərdoğanın “adalar silahsızlaşdırılmasa, Türkiyə beynəlxalq müqavilələrlə tanınan səlahiyyətlərdən istifadə etməkdən çəkinməyəcək” sözlərindən ciddi təlaş keçirirlər. Çünki yunan ordusu Türkiyə Silahlı Qüvvələri qarşısında duruş gətirmək iqtidarında deyil.
Samirə SƏFƏROVA
