Ermənistanda “Şimal-Cənub” dəhlizi üzrə magistral yolun tikintisinə Asiya İnkişaf Bankı ilə ilk kredit sazişinin imzalandığı 2009-cu ildə başlanılsa da, indiyə qədər bu istiqamətdə hansısa ciddi iş görülməyib. Ötən 13 il ərzində “Şimal-Cənub” yolunun cəmi 5-6%-i tikilib. Bunu Ermənistanın ərazi idarəetmə və infrastruktur naziri Qnel Sanosyan da təsdiq edir.
Ərazi idarəetmə və infrastruktur nazirinin müavini Kristine Qaleçyanın sözlərinə görə, hazırda yolun yalnız 31 kilometrlik hissəsi, yəni İrəvan-Artaşat (19,6 km) və İrəvan-Aştarak (11,4 km) hissələri tam hazırdır. Onlar qəbul və təhvil aktı olmadan və bəzi qeyd-şərtlərlə.2016-cı ildə istifadəyə verilib: “Bu hissələrdən faktiki istifadə olunsa da, müqaviləyə əsasən tam istismara verilməyib. Çünki yolun bu hissəsində müəyyən nöqsanlar var və podratçı şirkət onları tam aradan qaldırmayıb. Betonlanmış hissələrdə hələ də çatlar, pozuntular müşahidə olunur. Ermənistanın podratçı tikinti şirkətinə qarşı arbitraj prosesi hələ də davam edir”. “Şimal-Cənub” dəhlizi üzrə magistral yolun İrəvan-Artaşat hissəsinin tikintisinə Asiya İnkişaf Bankının ayırdığı 60 milyon dollar xərclənib. Podratçı İspaniyanın “Corsan Corviam” şirkəti olub. Bir neçə il əvvəl həmin şirkətə Aştərək-Talın hissəsinin tikintisi tapşırılıb və bunun üçün Ermənistan hökuməti 170 milyon dollar kredit götürüb. Lakin yenə də “Corsan Corviam” şirkəti işi yarımçıq qoyub. Aştərək-Talın yolunda aparılan işlər zamanı müxtəlif qayda pozuntuları müəyyən edilib. Nəticədə podratçı təkcə tikinti sahəsini deyil, həm də müqavilə öhdəliklərini yerinə yetirmədən Ermənistanı tərk edib. 2019-cu ildə ölkə hökuməti bu qurumla müqaviləyə xitam vermək və yeni müsabiqə elan etmək qərarına gəlib. İndi yolun tikintisini bir podratçı - Çinin “Sinohidro Corporation” təşkilatı həyata keçirir. Aştərək-Talın yolunun bəzi hissələri ötən ildən istismara verilsə də, Qaleçyanın sözlərinə görə, hökumət hələlik onları bitmiş hesab etmir. Yolun qalan hissələrinə gəlincə, hökumət onların tikintisini başa çatdırmaq üçün yeni tenderlər elan edib. Eyni zamanda, nazir müavininin sözlərinə görə, çoxlu sayda körpü və tunellərin tikintisi zərurətini nəzərə alaraq, ən bahalı hissə Sisian-Kacaran olacaq. Nazir müavini bu bölmənin tam dəyərini açıqlamayıb, lakin qeyd edib ki, hökumət artıq maliyyə üçün Avropa İnvestisiya Bankına və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankına müraciət edib.Nazir müavini uzanan tikintinin nə vaxt başa çatacağına cavab verməkdə çətinlik çəkib, ancaq təxmini tarixləri qeyd edib. Qaleçyanın sözlərinə görə, hökumət Sisian-Kacaranın ən mürəkkəb və əmək tutumlu hissəsini 6 il ərzində tikməyə ümid edir: “Əgər biz növbəti-iki ildə qalan hissələrdə tikintiyə başlamağa nail olsaq, o zaman, mənim hesablamalarıma görə, tenderlərin keçirilməsi və digər proseslər də daxil olmaqla, hər şeyi 8-9 ilə başa çatdıra biləcəyik”.
Qeyd edək ki, “Şimal-Cənub” magistralının ümumi uzunluğunun 5-6 faizini təşkil edən hissələrə dövlət artıq 260 milyon dollar xərcləyib. Tikintinin ümumi dəyərinə gəlincə, nazir müavininin sözlərinə görə, ən təxmini hesablamalara görə, tikinti Ermənistan büdcəsinə təxminən 3,5 milyard dollara başa gələcək. Buna isə Ermənistanın gücü çatmır. Qeyd edək ki, Rusiyadan Hindistana qədər uzanan “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizində Cənubi Qafqaz regionu mühüm yer tutur. İndiki halda regionda yalnız Azərbaycan “Şimal-Cənub” dəhlizinin həyata keçirilməsi istiqamətində zəruri addımlar atır. Xüsusən də Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu xəttinin istifadəyə verilməsi “Şimal-Cənub” dəhlizinin reallaşmasında, eləcə də Azərbaycan vasitəsilə Rusiya və İran arasında ticarət dövriyyəsinin artmasında mühüm rol onayıb. Ancaq dəhlizin tam işə düşməsi üçün Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) dəmir yolu Qəzvin-Rəşt dəmir yoluna birləşməlidir. Bunun üçün hazırda Rəştdən İran Astarasına dəmir yolu inşa edilir. Bu dəhliz vasitəsilə yalnız bir istiqamətdən deyil, iki istiqamətdən Avropaya və əks istiqamətə göndərilən yüklər tranzit olaraq ölkəmizin üzərindən daşınacaq. Birinci istiqamət Astara (Azərbaycan) dəmir yolu vasitəsilə reallaşacaq. İkinci istiqamətdə isə Körfəz ölkələrindən İranın Bəndər Abbas limanına daxil olan yüklər yenə də Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu ilə tranzit olaraq ölkəmizin ərazisindən Avropaya daşınacaq. Bu isə Azərbaycana külli miqdarda valyutanın daxil olmasını şərtləndirir. İranda Rəşt-Astara dəmir yolu hazır olduqdan sonra qatarlar daha çox dəmir yolu ilə daşınmaları həyata keçirəcək. Dəhlizlə bağlı baş verənlər və Azərbaycanın burada rolu Ermənistanda ciddi narahatlıq yaradır. Ermənistan son 20 ildə bu dəhlizin onun ərazisindən keçməsinə çalışıb. Lakin bunun üçün heç adi infrastruktur belə qura bilməyib. Ötən illər ərzində Ermənistan İrandan magistral yol, dəmir yolu xətti çəkmək niyyətində olub. Amma bunların heç biri həyata keçməyib. Ermənistanın maliyyə və iqtisadi vəziyyəti bundan sonra da İran istiqamətində dəmir yolu və beynəlxalq standartlara uyğun avtomagistral çəkilişinə imkan vermir. Ermənistanın “Şimal-Cənub” dəhlizinə qoşulmasını indiki şərtlər daxilində təmin edə bilən yeganə ölkə Azərbaycandır. Lakin bunun üçün Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımalı, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiya prosesinə başlamalı, ölkəmizlə sülh müqaviləsi imzalamalı, Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi prosesini sürətləndirməlidir. Bunlar olacağı halda Ermənistan Rusiya və İrana dəmir yolu vasitəsilə çıxış imkanı əldə edəcək, “Şimal-Cənub” dəhlizinə qoşula biləcək.
Nahid SALAYEV
