1993-cü il 4 iyun Gəncə hadisələrindən bizi artıq 29 il ayırır. Amma hələ də yenicə müstəqilik əldə etmiş Azərbaycanı vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə üz-üzə qoyan, onu faktiki olaraq məhvə aparan 4 iyun hadisələrinin səbəbləri müzakirə olunur.
1993-cü ilin yayında ölkədə vəziyyət son dərəcə ağır idi, AXC-Müsavat iqtidarı hakimiyyət strukturlarına, o cümlədən silahlı birləşmələrə nəzarəti itirmişdi, artıq bir sıra ərazilərdə - Gəncədə, Lənkəranda, Qusarda və digər regionlarda silahlı birliklər separatçı iddialarla çıxış edib, mərkəzi hakimiyyətə tabe olmadıqlarını bildirirdilər.
Hələ 1993-cü ilin fevralında o vaxtkı prezident Əbülfəz Elçibəy keçmiş korpus komandiri Surət Hüseynovun rəhbərlik etdiyi 709 saylı hərbi hissənin ləğv edilməsi haqqında sərəncam imzaladı. Surət Hüseynov bu sərəncamı icra etmədi. Prezidentin 709 saylı hərbi hissənin rəhbərliyinin dəyişdirilməsi və onun Ağcabədi rayonuna köçürülməsi haqqında yeni sərəncamı da kağız üzərində qaldı. Üstəlik, Gəncəyə gələn hüquq-mühafizə orqanlarının rəhbər şəxsləri girov götürüldülər. Bundan sonra hakimiyyət 709 saylı hərbi hissənin tərksilah edilməsi ilə bağlı növbəti səhv qərar qəbul etdi və bununla da ölkədə qardaş qırğınına əsas yaratdı. İyunun 4-də Surət Hüseynovun başçılıq etdiyi hərbi qüvvələrlə hökumət qüvvələri arasında silahlı toqquşma baş verdi, nəticədə 35 nəfər həlak oldu.
709 saylı hərbi hissə ilə bağlı verilən səhv qərar sonra hansı katakluzmləri yaratdı?
Hərbi-siyasi ekspert polkovnik-leytenant Daşdəmir Əliyev “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, ki, 4 iyun hadisələrinin baş verməsinin səbəblərini araşdırarkən birinci qənaət budur ki, baş verənlərdə o zaman hakimiyyətdə olan qüvvələrin səriştəsizliyi böyük rol oynayıb: “Hadisənin “qəhrəmanı” Sürət Hüseynov peşəkar hərbçi deyildi. Buna baxmayaraq, maddi imkanından istifadə edib başına silahlı dəstə toplamışdı. Hətta vəziyyət o həddə çatdı ki, Sürət Hüseynova elə həmin hakimiyyət yüksək hərbi rütbə və Prezidentin səlahiyyətli nümayəndəsi statusunu verdi. Bundan sonra onun iddiaları daha da artdı, ölkəyə rəhbərlik etmək iddiasına düşdü. O vaxtkı hakimiyyətə tabesizlik göstərdi. Ölkədə hərc-mərclik hökm sürürdü, cənubda qondarma "Talış-Muğan respublikası" elan edilmişdi, faktiki olaraq ölkənin cənubu nəzarətdən çıxmışdı. Şimalda isə "Sadval" deyilən separatçı hərəkat formalaşmışdı və ölkənin şimalını Azərbaycandan qoparmaq niyyətini ortaya qoymuşdu. Ermənistanın işğalçılıq siyasəti, cənubda və şimalda baş verənlərlə paralel şəkildə də Gəncədə faktiki olaraq vətəndaş müharibəsi baş verirdi. O zaman Surət Hüseynova tabe olan hərbi hissələr döyüş meydanından çıxarılırdı. Ona məxsus silahlı qüvvələrlə hakimiyyətin silahlı qüvvvələri arasında real müharibə təhlükəsi mövcud idi. S.Hüseynov özünə tabe olan hərbi hissələri Gəncədən Bakı istiqamətində yeritməkdə idi. Yeri gəlmişkən, rayonları, demək olar ki, müqavimətsiz alırdı, bu o demək deyildi ki, həmin rayonlarda xalq Hüseynova rəğbət bəsləyirdi, qətiyyən. “Gəncə hadisələri” Azərbaycanda dərinləşməkdə olan hərbi-siyasi böhranı kritik həddə çatdırdı və ölkə vətəndaş müharibəsi astanasına gətirildi. 709 saylı hərbi hissə ilə bağlı verilən səhv qərar və onun icrasında buraxılan səhvlər ölkəni vətəndaş qarşıdurmasına gətirdi. Hətta silahlı qarşıdurma da oldu. Hakimiyyət nəzərə almamışdı ki, qiyamı zərərsizləşdirmək o qədər də asan deyil. Surət Hüseynovun komandanlığı altında isə bütov bir ordu korpusu var idi. Qiyamı yatırmaq üçün Gəncəyə göndərilən Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin daxili qoşun bölmələri qiyamçıların hücumuna məruz qaldı. İyunun 4-də hadisələr daha gərgin xarakter aldı.
Beləliklə, 709 saylı hərbi hissənin tərksilah edilməsi ilə bağlı həyata keçirilən əməliyyat uğursuz oldu. Bu hadisə Azərbaycanda dərinləşməkdə olan hərbi-siyasi böhranı kritik həddə çatdırmaqla ölkəni vətəndaş müharibəsi astanasına gətirdi”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
