Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında baş tutan Brüssel görüşü artıq öz müsbət nəticələrini verir. Xatırladaq ki, Avropa İttifaqının (Aİ) vasitəçiliyi ilə mayın 22-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında növbəti - ötən ilin dekabrından bəri üçüncü görüş keçirildi. Əvvəlki görüşlərdə olduğu kimi, bu dəfə də ölkəmiz şərtləri diqtə edən tərəf oldu.
Müzakirələrdə əsas məqamlardan biri heç bir halda “Dağlıq Qarabağ” ifadəsinin işlədilməməsi oldu. Artıq dünya gücləri postmünaqişə dövrünün reallıqlarını qəbul edir, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin tarixə qovuşması fonunda regionda yeni reallıqların həyata keçirilməsində maraqlıdırlar. Sonuncu Brüssel görüşünün nəticəsində yer alan əsas məqamlardan biri budur ki, sərhəd məsələləri ilə bağlı sərhəd komissiyalarının birinci birgə iclası dövlətlərarası sərhəddə baş tutdu. Qeyd edək ki, 24 may 2022-ci il tarixində, əldə edilmiş razılaşmaların həyata keçirilməsi çərçivəsində və iki ölkənin müvafiq sərəncamları əsasında Azərbaycan baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev və Ermənistan baş nazirinin müavini Mher Qriqoryanın Ermənistan-Azərbaycan dövlətlərarası sərhədində Azərbaycanla Ermənistan arasında sərhədin delimitasiyası üzrə Komissiya formatında ilk görüşü keçirilib. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bildirir ki, tərəflər delimitasiya və digər məsələlər üzrə Komissiya çərçivəsində işləməyə hazır olduqlarını təsdiq ediblər. Komissiyanın birgə fəaliyyətinin təşkilati və prosedur məsələləri müzakirə edilib. Tərəflər, dövlətlərarası sərhəddə görüşlərlə yanaşı, Komissiyanın növbəti iclaslarının fərqli yerlərdə keçirilməsinin məqsədəuyğunluğu barədə razılığa gəliblər. Belə ki, ikinci görüşün Moskvada, üçüncü görüşün isə Brüsseldə keçirilməsi barədə razılıq əldə edilib. Bütün bunlar proseslərin Azərbaycanın istədiyi kimi inkiaşf etdiyini göstərir. Elə bu da Ermənistanda ciddi məyusluq yaradır. Erməni Milli Konqres Partiyasının sədr müavini Levon Zurabyan qeyd edir ki, Azərbaycanın bütün tələbləri yerinə yetirilir: “Görüşdən sonra Ermənistan və Azərbaycan liderləri şərh verməkdən imtina ediblər və görüşün nəticələri ilə bağlı yeganə rəsmi açıqlamanı görüşün vasitəçisi Mişel verib. Nikol Paşinyanın Qarabağ məsələsində plankanın aşağı salınması ilə bağlı bəyanatı isə Ermənistanın Qarabağ ermənilərinin “öz müqəddəratını təyinetmə hüququ”nu dəstəkləməkdən imtina etdiyi yeni rəsmi siyasətindən xəbər verir. Maraqlıdır, Paşinyan və ona xidmət edən komanda heç olmasa belə dağıdıcı qərarın nəticələrinə görə bütün məsuliyyəti daşıyacaqlarını başa düşürlərmi?”.
Ermənistan parlamentinin “Hayastan” fraksiyasının üzvü Lilit Qalstyan isə qeyd edir ki, Bakı sürətlə hədəflərinə çatır: “Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin Paşinyan- Əliyev görüşündən sonra verdiyi bəyanat təkcə Qarabağ məsələsinin dəfn edilməsi ilə bağlı deyil, həm də Ermənistanın parçalanması və dövlətin son kapitulyasiyası haqqındadır. Bunu belə şərh etmək olar: 1) Bir ildir davam edən Azərbaycanın aktivliyi, Azərbaycan hərbi birləşmələrinin mövcudluğu barədə heç bir söz yoxdur. 2) Əsirlərin qaytarılması haqqında bir kəlmə də yoxdur. 3) Qarabağın “öz müqəddəratını təyinetmə hüququ və statusu” haqqında bir kəlmə də yoxdur. 4) Sürətli demarkasiya proseduru tələb olunur, bunun məqsədi Ermənistandan əraziləri qoparmaq, Qarabağı Azərbaycanın tərkibində buraxmaq və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımaqdır. 5) Aydındır ki, kommunikasiyalar bəndinin altında Ermənistanın yeni, daha çox suverenlik itkiləri qeydə alınacaq. 6) Sülh müqaviləsi. Təbii ki, bu artıq yekunlaşıb, Ermənistanın yekun kapitulyasiyasını elan edəcək. 7) Bütün bunlara paralel olaraq Rubinyan-Kılıç danışıqları gedir ki, bu da öz növbəsində Ermənistanın siyasi çöküşünə töhfə verir. 8) Aİ-nin sosial-iqtisadi inkişaf vədləri təxminən Əfqanıstanda və ərəb dünyasında ABŞ-ın dəstəklədiyi demokratiyaya bərabərdir”. Rusiyalı politoloq Stanislav Tarasov da bildirir ki, sülh müqaviləsinin imzalanması Bakının şərtləri əsasında mümkün olacaq: “Məsələ tamamilə demarkasiya və delimitasiya ilə bağlıdır. Onlar sülh müqaviləsi imzalayırlarsa, deməli, Ermənistan Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tam tanıyır. Sərhəd necə çəkiləcək? Güman edirəm ki, Ermənistanla Azərbaycan arasındakı sərhəd Laçın hissəsindən keçir. İndiki Laçın dəhlizi də Ermənistanla Azərbaycan arasında sərhəd dəhlizinə çevrilir”. O qeyd edir ki, Rusiya hazırda Qərbin sanksiyalarına görə regional kommunikasiyaların açılmasında maraqlıdır. “Rusiya qeyd etdiyim səbəblərə görə bunun baş verməsinin tərəfdarıdır. İndi hər şey hansı razılaşmaların əldə olunacağından və Avropa İttifaqının bunda hansı rol oynayacağından asılıdır. Avropa İttifaqı dağılmış Minsk qrupunu bərpa etməyə və “status” məsələsini gündəmə gətirməyə çalışırsa, bu artıq fərqli şeydir. Avropa İttifaqı bu məsələni qaldırmasa, Moskva öz sülhməramlılarının məsələsini həll edəcək. Amma belə olan halda, İrəvan və ya İrəvan-Bakı-Moskva üçbucağı ilə deyil, sırf Azərbaycanla danışmaq lazımdır, çünki qanuni olaraq sülhməramlılar Azərbaycan ərazisindədir. Ümumiyyətlə, Qarabağın taleyi indi Azərbaycanın və bir qədər də Rusiyanın iradəsindən asılıdır”. Amma Azərbaycan üçün maraq dairəsində təkcə sülh müqaviləsi, sərhədlər məsələsi yer almır. Belə ki, Ermənistan mətbuatı Brüssel görüşü ilə bağlı maraqlı bir iddia ilə çıxış edib. Həmin iddiaya görə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyandan Birinci Qarabağ savaşı, ən əsası isə Xocalı qətliamında iştirak etmiş yüksək çinli erməni hərbçilərinin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsini, onların Azərbaycana təhvil verilməsini tələb edib. “Teleqraf” portalının məlumatına əsasən, hətta Azərbaycan Prezidenti Şarl Mişelə bu tələbdən imtina etməyəcəyini bildirib. “Qraparak” qəzetinin yazdığına görə, İlham Əliyevin Nikol Paşinyandan tələb etdiyi şəxslər generallar Manvel Qriqoryan, Aşot Minasyan, Yuri Xaçaturov, Seyran Ohanyan və Qnel Manukyandır. Bundan başqa, daha bir neçə polkovnik və polkovnik-leytenantın da Azərbaycana təhvil verilməsi istənilib. Qeyd edək ki, adları sadalanan erməni generallarından yalnız Qnel Makukyan 44 günlük müharibədən az sonra ölüb. Erməni mediası bu tələbin yerinə yetirilmə ehtimalının da yüksək olduğunu bildirib.
Samirə SƏFƏROVA
