Müasir müharibələrin təhlili burada pilotsuz uçuş aparatalarının getdikcə daha böyük rol oynamaqda olduğunu göstərir. Qeyd edilənlərin ən real nümunəsi İkinici Qarabağ müharibəsi fonunda özünü büruzə verdi. Ermənistan ordusunun məğlubiyyətə uğradılmasında Azərbaycan ordusunun tətbiq etdiyi dronlar mühüm rol oynadı. Elə bundan sonra dünya miqyasında dronlara, onların istehsalına maraq artıb.
Məsələ ilə bağlı məşhur “Forbes” dərgisi yazır ki, dron istehsalı dünya boyu genişlənir: “İranın mayın 17-də Tacikistanda hərbi pilotsuz uçan aparatlar zavodunun açılışı Yaxın Şərqin aparıcı dron istehsalçılarının pilotsuz döyüş aparatlarının (PUA) istehsalını və yayılmasını digər ölkələrə genişləndirməsinin ən son nümunəsidir. İran İslam Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi general-mayor Məhəmməd Baqiri Tacikistanın paytaxtı Düşənbədə fabrikin açılış mərasimində deyib ki, Tehran indi “müttəfiqlərə hərbi texnika ixrac edə biləcək vəziyyətdədir”. Müəssisə İranın HESA Ababil-2 nüsxələrini istehsal edəcək ki, bu da müşahidə pilotsuz uçan aparatı və ya kamikadze dron kimi də tanınır. Yəməndə husilər tərəfindən yığılan Əbabil-2, Qasef-1 və Qasef-2K variantları Səudiyyə Ərəbistanına qarşı hücumlarda tez-tez istifadə olunur. Pilotsuz təyyarələr, onları Tacikistan torpağında istehsal etmək Düşənbəyə daha ucuz alternativ verəcək. Bu, həmçinin Mərkəzi Asiyada silahlı pilotsuz təyyarələrin görünməmiş yayılmasına töhfə verəcək.
Nəhayət, Düşənbədə Ababil-2 fabrikinin açılışı eyni dərəcədə effektiv hava qüvvələri və ya hər hansı döyüş təyyarəsi olmayan Tacikistanın qonşusu Qırğızıstanın Türkiyənin bir sıra məşhur Bayraktar TB2 pilotsuz təyyarələrini sifariş etməsindən bir ildən az bir müddət sonra baş verir. Daha da əhəmiyyətlisi, İranın Düşənbə fabrikinin açılışından bir həftə əvvəl, Türk Aerokosmik Sənayesi (TAI) mayın 11-də verdiyi açıqlamada Qazaxıstanla “Anka” pilotsuz təyyarələrinin bu ölkədə birgə istehsalı üçün anlaşma memorandumu imzaladığını açıqlamasıdır. Sövdələşməyə TAI-dən texniki və təmir xidmətləri, texnologiya transferi daxildir. Qazaxıstan Türkiyədən kənarda “Anka” pilotsuz təyyarələrinin yığılacağı ilk ölkədir. Amma Qazaxıstan Türkiyənin öz pilotsuz təyyarələrini birgə istehsal etmək istədiyi ilk ölkə deyil. Ankara Cənubi Qafqazdakı yaxın müttəfiqi Azərbaycana Bakının 2020-ci ildə Dağlıq Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan silahlı qüvvələrinə qarşı uğurla istifadə etdiyi Bayraktar TB2 pilotsuz təyyarələrini satıb. Həmin müharibədən sonra Türkiyə və Azərbaycan 2021-ci ilin iyununda Şuşa Bəyannaməsini imzalayaraq müdafiə əlaqələrini genişləndiriblər. O zamanlar haqqında məlumat verilmiş layihələrdən biri Azərbaycan torpaqlarında türk pilotsuz təyyarələri, ehtimal ki, TB2-lər istehsal edən zavodun tikintisi idi. Türkiyənin pilotsuz uçan aparatlarını hazırlamağı planlaşdırdığı başqa bir ölkə Ukrayna idi. Kiyev 2019-cu ildən başlayaraq Bayraktar TB2-lərin böyük bir donanmasını satın almışdı və onun alınmasından çox məmnun idi. Həqiqətən də, TB2-nin 24 fevral işğalından sonra hücum edən Rusiya qüvvələrinə qarşı döyüşdəki uğurlu çıxışı ukraynalıları məyus etmədi. Ötən ilin oktyabrında Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitri Kuleba Kiyevin öz torpaqlarında türk pilotsuz təyyarələri istehsal etmək üçün zavod tikəcəyini açıqlamışdı. Sonrakı rus işğalı, şübhəsiz ki, bu planlara təsir etsə də, münaqişənin ilk günlərində çox mümkün görünən planları pozmaya bilər. Axı Türkiyə müharibə başlayandan bəri Ukraynanı TB2-lərlə təchiz etməyə davam edir. Ankaranın müharibədən sonra Ukraynaya müdafiə sənayesini bərpa etməsində böyük ehtimalla rolu olacaq və Kiyev, şübhəsiz ki, bu müharibədə Ukrayna TB2-lərinin təsirli performansını nəzərə alsaq, daha çox türk texnikası istəyəcək.
Ukrayna TB2-nin döyüşdə özünü sübut etdiyi son müharibədir. Bununla belə, Azərbaycanın 2020-ci ilin payızında bu dronlardan daha əvvəl qəti şəkildə istifadə etməsi xaricdən onlara marağı kəskin şəkildə artırdı. Həmin müharibədə döyüş qabiliyyətini sübut edən digər pilotsuz təyyarə “İsrail Aerospace Industries” (IAI) tərəfindən inşa edilən Harop pilotsuz təyyarəsi idi. TB2-dən fərqli olaraq, Harop, əsasən, düşmənin hava hücumundan müdafiəsini vurmaq, rəqibin hava hücumundan müdafiə vasitələrini məhv etmək üçün nəzərdə tutulmuş gəzən sursatıdır. Azərbaycanlılar Dağlıq Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistanın S-300 hava hücumundan müdafiə raket sistemlərinə qarşı öz Haroplarından istifadə ediblər. Harop və TB2-lərin birləşməsi istənilən ordunun arsenalında ölümcül siahdır, necə ki, Azərbaycan təxminən iki il əvvəl bunu praktiki nümayiş etdirdi”.
Xatırladaq ki, müharibə dövründə davamlı olaraq yalnız uğurlu əməliyyatlar həyata keçirən Azərbaycan ordusunun təcrübəsi indi bütün dünyada öyrənilir. Ordumuz Ermənistana bir dəfə də olsun uğurlu hücum əməliyyatı keçirməyə imkan vermədi. Ölkəmiz dünyada nümunəsi olmayan, çətin relyef şəraitində, mürəkkəb istehkamları darmadağın edərək qələbə qazandı. Odur ki, Azərbaycanın yeni müharibə nümunəsi dünyada öyrənilir. Çünki ölkəmiz 21-ci əsrin müharibəsini apardı. Bundan irəli gəlir ki, döyüş əməliyyatları zamanı müasir silahlardan, pilotsuz təyyarələrdən, döyüş sursatından, yüksək dəqiqliklə hədəfi məhv etmə vasitələrindən bu miqyasda istifadə olunması dünyanın aparıcı ölkələrinin baş qərargahları tərəfindən diqqətlə öyrənilir. Bir ordunun başqa bir ordu ilə döyüşdə bu qədər yüksək dəqiqlikli silahdan istifadə etməsi nümunəsini Azərbaycaan qədər dünya hələ görməmişdi. Bura Azərbaycan ordusunun düşmənin hava hücumundan müdafiə qüvvələrini və vasitələrini ləğv etmək, ardınca onun zirehli maşınlarını, yüksək səviyyədə qorunan hədəflərini və canlı qüvvəni sıradan çıxarmaq üçün pilotsuz təyyarələrdən kütləvi istifadəsinə yönəlik taktikası da əlavə edilməlidir. İndiki halda da Azərbaycan müasir hərbi texnika, o cümlədən dron istehsalını genişləndirir. Özü də bu prosesdə ən qabaqcıl dünya təcrübəsindən istifadə edir.
Tahir TAĞIYEV
