Ermənistanla sülh sazişi imzalamaqda maraqlı olan Azərbaycan üçün xüsusi maraq dairəsində olan məqamlardan biri İrəvanın bu xüsusda üzərinə götürdüyü öhdəliklərə əməl etməsidir. Məsələ burasındadır ki, məhz Ermənistanın postmüharibə dövründə öhdəliklərinə əməl etməməsi sülh müqaviləsinin imzalanmasını ləngidir.
Ermənistan istər Rusiya, istərsə də Avropa İttifaqının vasitəçiliyi ilə baş tutan danışıqlarda öhdəlik və vədlərini yerinə yetirməyib. Məhz bu da sülhün əldə edilməsini əngəlləyir. İndi İrəvan Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin vasitəçiliyi ilə Brüsseldə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanla keçirilmiş görüşdə yenə sülh üçün öhdılik götürüb. Bununla bağlı Şarl Mişel açıqlamasında qeyd edir: “Mən Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında görüşə bir daha ev sahibliyi etdim. Bu bizim bu formatda üçüncü müzakirəmiz idi. Biz Cənubi Qafqazda vəziyyət və hər iki ölkənin Avropa İttifaqı ilə münasibətlərinin inkişafına, habelə sərhəd regionuna əsas diqqəti yönəltdik. Müzakirə səmimi və məhsuldar oldu, biz bütün məsələləri nəzərdən keçirdik. Bizim humanitar məsələlər, o cümlədən minaların təmizlənməsi və saxlanılanların azad edilməsi ilə bağlı səylərlə əlaqədar ətraflı müzakirəmiz oldu və biz itkin düşmüş insanların taleyinə də toxunduq. Biz aşağıdakı nəticələrə nail olduq. Sərhəd məsələləri ilə bağlı sərhəd komissiyalarının birinci birgə iclası dövlətlərarası sərhəddə yaxın günlərdə baş tutacaq. Bu iclasda sərhədin delimitasiyası və sabit vəziyyətin ən yaxşı şəkildə necə təmin edilməsi ilə bağlı bütün məsələlərə toxunulacaq. Kommunikasiya ilə əlaqədar liderlər nəqliyyat əlaqələrinin açılması istiqamətində işlərin davam etdirilməsi zərurəti üzərində razılığa gəldilər. Onlar Azərbaycanın qərb hissəsi ilə Naxçıvan və Azərbaycan ərazisindən Ermənistanın müxtəlif hissələri arasında tranzitləri, habelə hər iki ölkənin kommunikasiya infrastrukturu vasitəsilə beynəlxalq nəqliyyat daşımalarını tənzimləyəcək prinsiplər üzərində razılığa gəldilər. Onlar, xüsusilə beynəlxalq daşımalar kontekstində sərhəd idarəetmə prinsipləri, təhlükəsizlik, eləcə də gömrük rüsumları və qaydaları barədə razılığa gəliblər və yaxın günlərdə Baş nazirlərin müavinləri bu işi davam etdirəcək. Sülh sazişinə gəlincə, liderlər Ermənistanla Azərbaycan arasında dövlətlərarası münasibətləri tənzimləyən gələcək sülh müqaviləsinə dair müzakirəni davam etdirmək barədə razılığa gəliblər. Yaxın həftələrdə xarici işlər nazirlərinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətləri bu prosesi davam etdirəcək.
Bunun davamı olaraq, mən hər iki liderə müraciətlə vurğuladım ki, zənnimcə, Qarabağdakı etnik erməni əhalinin hüquqları və təhlükəsizliyi məsələsinin həll olunması vacibdir. Sosial-iqtisadi inkişafa gəlincə, Avropa İttifaqı tərəflərlə birlikdə hər iki ölkənin və onların xalqlarının rifahı naminə iqtisadi inkişafı təşviq etməyə çalışan İqtisadi Məşvərət Qrupunun işini inkişaf etdirəcək. Mən, həmçinin, əhalinin uzunmüddətli davamlı sülhə hazırlanmasının vacibliyini də vurğuladım və Avropa İttifaqı öz dəstəyini gücləndirməyə hazırdır. Biz sıx təmasda qalmağa razılaşdıq və iyul-avqust aylarına qədər eyni formatda yenidən görüşəcəyik”. Hazırda həm Rusiya, həm ABŞ, həm də Avropa İttifaqı ölkələri 2020-ci il 10 noyabr, 2021-ci il 11 yanvar və 26 noyabr tarixli üçtərəfli razılaşmaların formalaşdırdığı yeni geosiyasi reallıqdan çıxış edirlər. Azərbaycanın sülh üçün istər Rusiya, istərsə də Avropa İttifaqının vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqlar zamanı irəli sürdüyü prinsiplər təkcə regiondakı yeni geosiyasi reallıqlara deyil, eyni zamanda, beynəlxalq hüquq normalarına əsaslanır. İkinci Qarabağ müharibəsindəki ağır məğlubiyyətdən sonra müxtəlif iddia və bəhanələrlə sülh masası arxasına oturmaqdan imtina edən, prosesi hər vəchlə yubatmağa çalışan Ermənistan Azərbaycanın uğurlu siyasi, diplomatik və hərbi gedişləri qarşısında son 6 ayda geri çəkilməyə, yeni geosiyasi vəziyyətlə barışmağa məcbur olub. Lakin rəsmi İrəvanın hər vəchlə üzərinə götürdüyü öhdəliklərin icrasını uzatmağa çalışması da hazırda özünü qabarıq göstərir. Proseslərin təhlili göstərir ki, Ermənistan rəhbərliyi uğursuz siyasi manevrlərlə danışıqlar prosesinin Rusiya ilə Qərb arasında geosiyasi rəqabət mövzusuna çevrilməsinə, yubanmasına çalışır. Lakin Ermənistanın “zham.am” nəşri yazır ki, bu, elə Ermənistanın özünə baha başa gələ bilər: “Rusiya ilə Qərb arasında münasibətlərin nə qədər gərgin olduğunu hamı bilir. Hətta keçmiş Minsk formatı da bu gün dağılıb. Və bu vəziyyətdə Nikol Paşinyan anlaya bilmir ki, həm Moskvanı, həm də Brüsseli qane edə bilmək üçün özünü necə istiqamətləndirsin. Onun və tərəfdarlarının Minsk prosesini “diriltmək” iddiaları nəinki lağa qoyulur, həm də Moskvanı və Qərbi qıcıqlandırmağa başlayır. Bu vəziyyətdə Paşinyanın hərəkətləri qıcolmaya bənzəyir. Paşinyan həm Moskvanı, həm də Brüsseli sevindirmək istəyir, amma geosiyasi qarşıdurmanın indiki səviyyəsini nəzərə alanda nə baş verdiyi məlumdur. Ermənistan və Azərbaycan rəhbərləri arasında Brüsseldə keçirilən ilk görüşdə Paşinyan Brüsselin himayəsi altında Ermənistanla Azərbaycan arasında sərhədlərin demarkasiyası prosesinə başlamağı təklif edib. Heç kim Paşinyanın belə bir təklif verməsini istəməsə də, onun “təşəbbüsünü” göstərmək istəyi acı zarafat idi. Təbii ki, bu təklif Brüsseldə müsbət qarşılandı və İlham Əliyev Paşinyanın təklifi ilə razılaşdı. Aprelin sonunda iki tərəfin prosesə başlamaq üçün işçi qrupları yaratması razılaşdırıldı. Lakin Paşinyan aprelin 19-da baş tutan Moskva səfərindən sonra təşəbbüsünü “unutdu”. Üstəlik, Putin-Paşinyan görüşündən sonra Rusiya tərəfinin nümayəndələrindən biri bəyan edib ki, “...sərhədlərin demarkasiyası və delimitasiyası müstəsna olaraq keçmiş sovet xəritələri əsasında həyata keçirilə bilər...”. Bundan əlavə, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi Qərbi ittiham edərək qeyd edib ki, “...Brüssel həyasızcasına bu prosesi özəlləşdirməyə çalışır...”. Qərbdə Paşinyanın davranışı qəbuledilməz kimi qiymətləndirilib. Xüsusən ona görə ki, Paşinyan bu prosesin başlanğıcda Rusiyanın iştirakı olmadan başlamasını təklif edib. Paşinyan hakimiyyətinin nümayəndələri açıq şəkildə Brüsselin dəstəyindən imtina etmir, lakin, xüsusən danışıqların əvvəldən Moskvanın himayəsi ilə aparıldığını nəzərə alaraq Moskvanın kəskin reaksiya verəcəyindən qorxurlar. Bu yaxınlarda xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan bəyan edib ki, “... Ermənistan bu prosesin Brüsselin himayəsi altında aparılmasının tərəfdarıdır...”. Əslində Paşinyan bu ağır geosiyasi vəziyyətdə özünü dəliyə atıb, həmin dəlikdən çıxa bilmir, Ermənistanı növbəti dəfə gözdən salır, ölkəmizi beynəlxalq sülhməramlıların əlində futbol topuna çevirir. Reallıq budur”. Qeyd edilir ki, İrəvan bu dəfə də Brüssel razılaşmasına əməl etməsə, Qərb Ermənistandan üz çevirəcək. Bu da Ermənistanın ağır vəziyyətə düşməsi deməkdir. Azərbaycan və Ermənistan arasında müxtəlif səviyyəli danışıqlar prosesi ümumən rəsmi Bakının önə çəkdiyi meyarlara söykənir: Ermənistan və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı şəkildə tanınması, ərazi iddialarından, bu məqsədlə güc tətbiqindən imtina, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiyası, kommunikasiyaların, iqtisadi əlaqələrin bərpası. Qeyri-konstruktiv addımlarına rəğmən, rəsmi İrəvan Rusiya və Avropa İttifaqının vasitəçiliyi ilə indiyədək imzalanmış bəyanatların, əldə olunmuş razılaşmaların icrasını süni şəkildə, ciddi əsaslar olmadan yubatmağın onun üçün ağır nəticələrə səbəb ola biləcəyinin də fərqindədir. Digər tərəfdən, Ermənistanın qeyri-müəyyən davranışları, sülhə mane olmaq cəhdləri onu beynəlxalq miqyasda ciddi tənqid və qınaq obyektinə çevirir. Rəsmi İrəvan sülh təkliflərinə laqeyd mövqe nümayiş etdirməklə, regionda əməkdaşlıq münasibətlərini dəstəkləyən ölkələrin maraqlarına qarşı çıxır. Tərəfləri regionda sülh və qarşılıqlı etimad mühiti formalaşdırmağa səsləyən dövlətlər, eləcə də beynəlxalq təşkilatlar da artıq bu reallığı qəbul edirlər ki, qalıcı sülhün əldə olunması, sabit və təhlükəsiz əməkdaşlıq mühitinin formalaşdırılması üçün keçmişə qayıdış olmamalı, Ermənistandakı müəyyən qüvvələr revanşist düşüncələrindən əl çəkməlidir. İndi Ermənistan hakimiyyəti də bununla razılaşmağa məcburdur. Əks təqdirdə, öhdəliklərinə əməl etmədiyi üçün Ermənistanla sülh danışıqlarının da mənası qalmayacaq. Bu halda hadisələrin sonrakı inkişafına görə bütün məsuliyyət də məhz Ermənistanın üzərinə düşəcək.
Nahid SALAYEV
