Azərbaycanla münasibətlərin normallaşmaması, sərhədlərin müəyyən edilməməsi Ermənistana getdikcə daha baha başa gəlir. Çoxsaylı sərhəd insidentləri isə Ermənistanın davamlı olaraq yeni itkilərlə üzləşməsinə gətirib çıxarır. Bundan əlavə, Azərbaycanla sülh müqaviləsinin yoxluğu Ermənistana əvvəlki kimi üzləşdiyi problemlər məngənəsindən də xilas olmağa imkan vermir.
Ermənistan üçün qeyd edilən müstəvidə daha bir problem Türkiyə ilə də münasibətlərin qurula bilməməsidir. Halbuki, Türkiyə ilə də əlaqələr erməni tərəfi üçün olduqca mühümdür. Məhz belə bir vaxtda bəlli olub ki, İrəvan Ankara ilə münasibətlərinin normallaşdırılmasında Moskvadan vasitəçilik etməsini xahiş edib. Ermənistan Xarici İşlər Nazrliyinin mətbuat katibi Vaan Unanyanın özlərinə görə, Rusiya da daxil, bir neçə ölkə Ermənistanla Türkiyə arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesində vasitəşiliyini təklif edib, İrəvan bu məqsədlə Moskvanı seçib: “Rusiya da daxil, bir neçə beynəlxalq partnyor Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşdırılması prosesinə dəstək verməyə hazır olduğunu bildirib. Biz Rusiyaya bildirmişik ki, heç bir ön şərt olmadan Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşdırılmasına hazırıq. Əgər və nə vaxtsa bu barədə danışıqlar olsa, məlumat verəcəyik”. Qeyd edək ki, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra, bu ilin avqust ayından başlayaraq Ermənistanın baş naziri və Türkiyə prezidenti qarşı tərəfdən müsbət siqnallar aldıqlarına dair bəyanatlar verib. Hətta prezident Rəcəp Tayyip Ərdoğan bildimişdi ki, baş nazir Nikol Paşinyan ona Gürcüstanın baş naziri vasitəsilə görüşmək istədiyini çatdırıb. Lakin Ərdoğan demişdi ki, belə bir görüşün baş tutması üçün İrəvan Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində addımlar atmalıdır. Amma İrəvan cavab olaraq bildirmişdi ki, “dəhliz məntiqi” Ermənistan üçün qeyri-məqbuldur, buna rəğmən, İrəvan Ankara ilə təmaslara hazırdır. İndi isə Ermənistan XİN mətbuat katibinin sözlərinə görə, o vaxtdan bəri Ankara və İrəvan arasında birbaşa danışıqlar olmayıb. Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan bugünlərdə Fransanın “Le Figaro” qəzetinə müsahibəsində demişdi ki, Türkiyə dialoq başlanması üçün Azərbaycanla Naxçıvan arasında dəhliz açılmasını şərt qoyur: “Bu qətiyyən müzakirə mövzusu ola bilməz. Dövlətlər tranzitə icazə verərkən öz əraziləri üzərində suverenliklərini saxlamalıdırlar”. Mirzoyan onu da demişdi ki, Türkiyənin Qarabağ müharibəsində Azərbaycana böyük dəstək verməsinə baxmayaraq, İrəvan Ankara ilə münasibətlərin normallaşdırılmasına hazırdır. Ermənistan XİN-in mətbuat katibi Vaan Unanyan bu fonda qeyd edir: “Bu bəyanatlar Türkiyənin Zəngəzur dəhlizi barədə bəyanatlarına əsaslanır. Fikir versəniz görərsiniz ki, onlar bu məsələni həm prezident, həm də xarici işlər naziri səviyyəsində daim qaldırırlar. Amma dediyim kimi, bu barədə danışıqlar olmayıb”.
Erməni diplomat və şərqşünas David Ovannisyanın sözlərinə görə, Türkiyə Azərbaycanla birbaşa quru əlaqəsi yaratmaq üçün Ermənistanın indiki zəifliyindən istifadə etməyə çalışır: “Biz bunu müzakirə etməliyik. Ola bilsin, bu şərtlər elə də sərtliklə qoyulmur və manevr etmək mümkündür. Lakin ən mühüm məsələ və bizim üçün qırmızı xətt suverenliyimizə problem yaradan şərtlər olmalıdır. Əgər problem yaradırsa, deməli bizim üçün məqbul deyil. Dəhliz anlayışı isə belə bir problem yaradır”. Bundan əvvəl isə Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu məsələ ilə bağlı mühüm açıqlamalar verib: "Biz Ermənistanla münasibətlər məsələsində Azərbaycanla məsləhətləşmələr aparırıq. Ermənistandan çox müsbət mesajlar gəldi. Ermənistanın atacağı müsbət addımlara qarşılıq verəcəyik. Azərbaycanla birlikdə ata biləcəyimiz addımları müzakirə edirik. Azərbaycan sülh sazişinin imzalanması üçün Ermənistana çağırış etsə də, Ermənistan tərəfindən hələ də buna cavab verilməyib". Türkiyəli nazir Azərbaycan-Türkiyə-Ermənistan üçtərəfli görüşünün keçirilmə ehtimalını da istisna etməyib. Indi hər şey Ermənistanın konstruktivliyinən asılıdır. Burada Zəngəzur dəhlizi də bəhanə ola bilməz. Məsələ burasındadır ki, 44 günlük müharibəyə son qoymuş 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatının 9-cu bəndində deyilir ki, İrəvan Azərbaycan və Naxçıvan arasında nəqliyyat vasitələri və yüklərin maneəsiz keçidinə təminat verir. Azərbaycan məhz bu bəndi əsas götürərək burada hərəkətin məneəsiz olmalı olduğunu bildirir. Bu da o deməkdir ki, İrəvan heç bir maneə yaratmadan Zəngəzur dəglizini açmalıdır. Bu, Ermənistanın Türkiyə ilə də münasibətlərinin normallaşması baxımından zəruri əhəmiyyət kəsb edir. Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə yanaşı, Ankara hesab edir ki, İrəvan sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, Türkiyə və Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından, o cümlədən qondarma “erməni soyqırımı” iddialarından vaz keçilməsi, Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanması istiqamətində də müvafiq addımlar atmalıdır. İndi İrəvan Ankara və Bakının şərtlərini qəbul etməsə, blokada vəziyyəti davam edəcək. Və bunun əvvəlki illərlə müqayisədə həm siyasi, həm də iqtisadi çətinliyi daha çoxdur. Zəngəzur dəhlizinin açılmaması ümumilikdə kommunikasiyaların açılmaması deməkdir və bu, Rusiyanın bölgədəki siyasətinə uyğun deyil. Ermənistanın Qərbə praktiki çıxışı Türkiyə qapısından keçir və Paşinyan hakimiyyəti ölkədə “iqtisadi inqilab” vədini yerinə yetirmək, eləcə də xarici siyasəti şaxələndirmək imkanlarını genişləndirmək üçün bunda maraqlıdır. Deməli, İrəvan mütləq qaydada Bakı və Ankara ilə razılaşmalıdır.
Nahid SALAYEV
