İkinci Qarabağ müharibəsinin başa çatmasından sonra əsas müzakirə mövzularından biri də Xankəndi, Xocalı və Xocavəndin taleyi ilə bağlıdır. Hadisələrin gedişi Azərbaycanın bu ərazilər üzərində də nəzarəti bərpa edəcəyi dövrün uzaqda olmadığını göstərir. Hər halda, bunu həmin ərazilərdə yaşayan ermənilərlə bağlı baş verən proseslər də təsdiq edir.
Qarabağdakı erməni separatçıların lideri Araik Arutyunyanın son açıqlamaları da ermənilərin burada çıxılmaz bir duruma düşdüyünü göstərir. Arutyunyan bildirib ki, Azərbaycan Qarabağda bütün yolları nəzarətə götürdüyündən, ermənilər artıq çıxılmaz vəziyyətə düşüb: "Mən həmvətənlərimi panikaya düşməməyə, sadəcə hərəkəti məhdudlaşdırmağa, yalnız zəruri hallarda hərəkət etməyə çağırıram. Çünki Azərbaycan artıq yolları nəzarətə götürüb". Real vəziyət göstərir ki, indi Qarabağdakı separatçılar coğrafi baxımdan mühasirəyə alınıb. Bu, mümkün əməliyyatlarda hərbi üstünlük qazandırır və antiterror əməliyyatı alternativ variant kimi gündəmdə saxlanılır. Digər tərəfdən, əvvəlki qaydada ermənilərin buradan qaçması müşahidə edilir. Bu fonda Ermənistan mətbuatı Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yaşayan ermənilərin surətlə köç etdiyini bildirir. Qeyd edilir ki, işsizlik, sosial problemlər və daim qorxu içində yaşamaq səbəbindən ermənilərin Azərbaycan ərazilərindən qaçışları artıq sülhmərmalılar üçün də "başağrısı" yaradır. Bu günlərdə isə “İravnuk” qəzeti bu xüsusda bildirmişdi: “Əldə etdiyimiz məlumata görə, Azərbaycan ərazisində müvəqqəti yerləşdirilən rus sülhməramlılarının rəhbərliyi və ümumilikdə Rusiya rəhbərliyi ermənilərin mühacirətinin sürətlə artmasından çox narahatdır. Onlar mühacirətin Qarabağdakı demoqrafik mənzərəni dəyişə biləcəyinə inanır və bildirirlər ki, insanların artıq yaşamadığı torpaqları qorumağa ehtiyac olmayacaq. Sülhməramlıların beş illik müddəti başa çatdıqda və Qarabağdakı ermənilərin sayının kəskin şəkildə azaldığı məlum olduqda, onların gələcəkdə burada yenidən xidmət aparması məsələsi də havada qala bilər”. Xatırladaq ki, İkinci Qarabağ müharibəsi başa çatandan sonra sülhməramlıların müşayiəti altında xeyli sayda erməni Qarabağa qaytarılmışdı. Lakin sonrakı aylarda erməni mediası Xankəndi və digər ərazilərdən silsilə reortajlar hazırlayaraq insanların işsizlik və sosial problemlər səbəbindən yavaş-yavaş bölgəni tərk etdiyini yazırdı. Bu proses indi də davam edir. Separatçılar əhalinin Qarabağdan axınının qarşısını almaq üçün müəyyən tədbirlər görməyə çalışsalar da, buna nail ola bilmirlər. Belə vəziyətdə erməniləri narahat edən əsas məsələlərdən biri isə Laçın dəhlizinin də bağlana biləcəyi və ya burada nəzarətin Azərbaycan tərəfindən həyata keçiriləcəyi məsələsidir. Rusiyalı politoloq Andrey Areşev məsələ ilə bağlı bildirir: “Qarabağda müharibə başa çatdıqdan bir il sonra vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi və dəyişməkdə davam edir. Bu, əsasən Ermənistanın məğlubiyyəti nəticəsində xarici siyasət subyektivliyini itirməsi ilə bağlıdır. İkinci amil Türkiyənin bölgədəki təsirinin kəskin artmasıdır. Üçüncü amil ortamüddətli perspektivdə yeni status-kvonu dəstəkləyən Rusiyanın Qarabağdakı sülhməramlı qüvvələridir. Uzunmüddətli perspektivə gəlincə, Ermənistan rəhbərliyinin Qarabağın taleyindən uzaq olduğunu nəzərə alsaq, Qarabağda nələrin baş verəcəyi və Moskva ilə Bakı arasında hansı razılaşmaların əldə olunacağı məlum deyil. Bununla belə, Bakının ciddi bir “kozırı” var, şübhəsiz ki, bundan istifadə edəcək. Söhbət Zəngəzur vasitəsilə nəqliyyatın açılması məsələsi uzanacağı təqdirdə Bakının Laçında özünün sərhəd və gömrük nəzarətini təşkil etmək niyyətindən gedir. Burada mürəkkəb danışıqlar prosesi gözlənilir. Bütün bunlar isə Ermənistan rəhbərliyinin səmərəsizliyi şəraitindədir”. Bu vəziyyətdə sosial şəbəkələrin erməni seqmentində dolaşan məlumatlardan bəlli olur ki, Xankəndi erməniləri yeganə çıxış yolunu bu torpaqları birdəfəlik tərk edib xarici ölkələrə sığınmaqda görür. Belə fikirlər səslənir ki, İrəvandan təyyarələrə minib müxtəlif ölkələrə miqrasiya edən ermənilərin böyük bir qismi də müharibəyə qədər Qarabağda yaşayanlardır. Müharibədən sonra sülhməramlıların müvəqqəti yerləşdirildiyi Azərbaycan ərazilərindəki erməni əhalinin sayının sürətlə azalması da bu həqiqəti təsdiq edir. Təbii ki, Qarabağ ermənilərinin hazırkı səfalətdən çıxış yolu Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edib arzu etdikləri layiqli həyatla təmin olunmaqdan keçir. Bu seçimin alternativi yoxdur. Qarabağ ermənilərini mövcud ağır vəziyyətdən yalnız Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etmək xilas edə bilər. Bütün bunlar isə o deməkdir ki, Azərbaycan yaxın tezlikdə Qarabağ üzərində nəzarəti tam ələ alacaq.
Samirə SƏFƏROVA
