Bu gün xarici siyasət sferasında Azərbaycan üçün ən ümdə məsələlərdən biri də türkdilli dövlətlər arasında inteqrasiya proseslərinin sürətlənməsinə nail olmaqdır. Sözügüdən məqsədlə Azərbaycan türk dövlətləri arasında iki və çoxtərəfli əsasda mühüm əlaqələr qurub, qarşılıqlı münasibətləırin daha da dərinləşdirilməsinə nail olub.
Hazırda türk dünyasının inteqrasiyasında əsas liderlik missiyasını da məhz Azərbaycan və Türkiyə həyata keçirir. Bundan irəli gəlir ki, türk dövlətlərinin təşkilatlanması yeni keyfiyyət mərhələsinə daxil olub. Bu mənada, Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının (TDƏŞ) noyabrın 12-də İstanbulda keçirilən VIII Zirvə Görüşü siyasi və tarixi baxımdan çox mühüm əhəmiyyətə malik hadisə kimi tarixə düşüb.
Türk dünyası yenə coğrafi müstəvidə birləşir...
Barəsində bəhs edilən görüş ilk növbədə türkdilli ölkələrin birgə fəaliyyətinin yeni mərhələyə daxil olması ilə yadda qaldı. Təsadüfi deyil ki, bu görüşdə qurumun adı dəyişdirilərək Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) adlandırıldı. Ekspertlər hesab edir ki, bu mühüm əhəmiyyətə malikdir və yeni imkanlar vəd edir. Ölkəmizin İkinci Qarabağ müharibəsindəki zəfərindən sonra türkdilli ölkələrin fəaliyyətinin yeni mərhələyə daxil olması isə təsadüf hesab olunmur.
Ümumiyyətlə, təhlillər göstərir ki, Azərbaycanın qələbəsi türkdilli ölkələrin inteqrasiyasında yeni proseslərin başlanmasına əlverişli zəmin yaradıb. Xüsusən də Zəngəzur dəhlizi fonunda. Məlumdur ki, Azərbaycan xalqının iradəsinin əleyhinə olaraq 1920-ci ilin noyabr ayında Zəngəzur bölgəsinin ölkəmizdən alınıb Ermənistana birləşdirilməsi Türk dünyasını coğrafi baxımdan parçalamaqla yanaşı, onlar arasında əlaqələrin sonrakı inkişafına da ciddi zərbə vurub. Lakin Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı möhtəşəm qələbə və 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanat vəziyyəti kökündən dəyişdi. Ötən il noyabrın 10-da Azərbaycan, Rusiya, Ermənistan liderləri tərəfindən imzalanan üçtərəfli Bəyanata əsasən, Azərbaycanın tarixi ərazisi olan Zəngəzurdan keçəcək və ölkəmizin əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası, daha sonra Türkiyə ilə birləşdirəcək dəhliz yaradılacaq. Orta Asiyanın türk dövlətləri də Zəngəzur dəhlizindən istifadə edə biləcəklər. Bununla Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi türkdilli dövlətlər arasında coğrafi bağların yenidən qurulmasında mühüm rol oynayacaq. Bütün bunlar Azərbaycanın Qarabağ zəfərinin, ölkəmizlə yanaşı, Türk dünyası üçün də müstəsna əhəmiyyət kəsb etdiyini göstərir. Elə bu səbəbdəndir ki, İstanbulda Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının VIII Zirvə Görüşündə Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı tarixi qələbə olduqca yüksək qiymətləndirilib. Bu kontekstdə Türkdilli ölkələrin Dövlət Başçıları Şurasının qəbul etdiyi qərara əsasən, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevə Türk Dünyasının Ali Ordeni təqdim edilib. Bir daha qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyevin Ali Ordenlə təltif edilməsinin ümdə səbəblərindən biri onun rəhbərliyi altında İkinci Qarabağ müharubəsi zamanı qazanılan qələbənin türk birliyinə verdiyi önəmli töhfədir. Bu xüsusda Türkdilli ölkələrin Dövlət Başçıları Şurasının qəbul etdiyi Qərarda deyilir: “Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan Zati-aliləri İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Respublikasının ərazilərinin işğaldan azad edilməsini və ərazi bütövlüyünün bərpasını təmin edərək türk birliyinə mühüm töhfə verən və bölgədə davamlı sülh və sabitliyin əldə olunmasına yol açan tarixi qələbəyə görə Dövlət Başçıları Şurası Türkiyə Respublikasının Prezidenti Zati-aliləri Rəcəb Tayyib Ərdoğanın təklifi ilə Zati-aliləri İlham Əliyevin böyük şərəflə “Türk Dünyasının Ali Ordeni” ilə təltif edilməsi haqqında qərar qəbul etmişdir”. Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının VIII Zirvə Görüşündə çıxışı zamanı Prezident İlham Əliyevin diqqət yetirdiyi əsas məsələlərdən biri məhz İkinci Qarabağ savaşının nəticələrinin bölgə, o cümlədən Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə türk dünyasının coğrafi birliyi üçün açdığı yeni imkanlar olub: “Zəngəzur koridoru həm Türk dünyasını, həm Avropanı, həm qonşularımızı birləşdirə biləcək bir layihədir və bu gün bu layihənin gerçəkləşməsi istiqamətində fəal işlər gedir”;
Türk dünyası qlobal miqyasda əsas güc mərkəzlərindən birinə çevrilir
Indi bütün səviyyələrdə etiraf olunur ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə türk dövlətləri arasında fəaliyyət istiqamətləri genişlənəcək, daha da şaxələnmış xarakter daşıyacaq. Bununla regionda yeni geosiyasi və geoiqtisadi reallıqlar yaranacaq. Bu kommunikasiya xətti din, dil, kök bağları eyni olan türkdilli ölkələri bir-birinə daha qırılmaz tellərlə bağlayacaq. Onların iqtisadi, eyni zamanda siyasi əlaqələri daha da güclənəcək. Türkdilli dövlətlər arasında əməkdaşlığın davamlı inkişafı və daha da dərinləşməsi Azərbaycanın xarici siyasətinin daim prioritet istiqamətlərindən biri olub. 2019-cu il oktyabrın 15-də Türk Şurasının Bakıda keçirilən VII Zirvə Görüşündə Azərbaycanın təşkilata sədrliyi üzərinə götürməsindən sonra bu istiqamətdə zəruri addımlar atılıb. Özbəkistan bu Şuraya qatılıb, Türkmənistan müşahidəçi statusu alıb. Yaxın tezlikdə həm Macarıstan, həm də Türkmənistanın adını Türk Şurasından Türk Dövlətləri Təşkilatına dəyişmiş bu quruma üzv olması gözlənilir. Adla bağlı dəyişiklik təkcə məzmun baxımından deyil, həm də yaradılan geniş imkanlar, ümumi maraqlar nəzərə alınaraq mühüm qərarların həyata keçirilməsində, sinxron addımların atılmasında mühüm rol oynayacaq. Bu fonda İstanbul toplantısında qəbul edilən “Türk dünyasına baxış - 2040” sənədi növbəti mərhələdə bu təşkilatın yeni perspektivlərini müəyyənləşdirəcək.
Qeyd edilənlər bir daha təsdiq edir ki, Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsindəki böyük zəfəri Zəngəzur dəhlizinin açılmasına rəvac verməklə, Türk dünyasında birliyin və həmrəyliyin daha da güclənməsinə gətirib çıxaracaq. Bu durumda indi Azərbaycan və Türkiyə Türk dünyasının bir araya gəlməsinə həm liderlik edir, həm də bunun üçün mühüm nümunənin müəllifi qismində çıxış edirlər. İki qardaş ölkə arasında bir millət, iki dövlət olaraq çox sıx münasibətlər qurulub. Bunun bir model olaraq bütün türk dövlətləri arasında tətbiqi həm zamanın tələbi, həm də Türk dünyasının birliyi baxımından zəruri önəm kəsb edir. Zəngəzurdan keçən nəqliyyat, kommunikasiya, infrastruktur layihələri bütün Türk dünyasını birləşdirməklə yanaşı, eyni zamanda, digər ölkələr, o cümlədən Ermənistan üçün əlavə imkanlar yaradacaq. Ümumiyyətlə, nəqliyyat, kommunikasiya, infrastruktur layihələri iştirakçı dövlətlərin hər birinin maraqlarına uyğun gəlir. Məhz bu səbəbdən Zəngəzur dəhlizinin mümkün qədər tez istifadəyə verilməsində Ermənistan da maraqlı olmalıdır. Amma təbii ki, bu dəhliz ilk növbədə Türk dünyasının bir araya gəlib güclənməsinə mühüm töhfələr verəcək. Belə vəziyyətdə türk dövlətlərinin həmrəylik nümayiş etdirməsi olduqca vacibdir. Ekspertlər burada diqqəti həm də ona yönəldir ki, türkdilli dövlətlərin Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz, Qara və Aralıq dənizləri regionlarında sıx əməkdaşlıq və böyük səmərəlilik bəxş edən nəqliyyat və karbohidrogen layihələrinin müəllifləri olması geoiqtisadi dividentlərlə yanaşı, geosiyasi üstünlüklər də gətirir. Bu da Türk dünyasının qlobal miqyasda əsas güc mərkəzlərindən biri olmasını şərtləndirir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
