Məlum olduğu kimi, Azərbaycan və Ermənistanda indi əsas mübahisə mövzularından biri də Zəngəzur dəhlizidir. Söhbət burada həmin dəhliz vasitəsilə Azərbaycandan Naxçıvana Ermənistan ərazisindən keçən nəqliyyat əlaqəsinin yaradılmasından gedir.
Keçən il Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında imzalanmış atəşkəs bəyanatında belə nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması nəzərdə tutulur. Bəyanatın mətni ortada olsa da, İrəvan indi məsələni fərqli şəkildə yozmağa çalışır, dəhliz məsələsinin burada yer almadığını bildirir. Lakin bəyanatda bununla bağlı konkret şəkildə bildirilir: “Ermənistan Respublikası vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təşkili məqsədilə Azərbaycan Respublikasının qərb rayonları və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir”. Azərbaycan Naxçıvanla nəqliyat əlaqəsi barədə tələblərində məhz 10 noyabr bəyanatını əldə rəhbər tutur, Ermənistan isə bəyanatda göstərilən menaəsiz hərəkət prinsipini pozaraq Naxçıvan yolunda post qurmaq istəyir. Halbuki, bəyanatda maneəsiz hərəkət yazılıb. Deməli, erməni tərəfi gömrük, sərhəd məntəqəsi yaratmaqla burada hərəkətə maneə ola bilməz. Yəni bəyanata əsasən, hərəkət maneəsiz olmalıdır. Əgər orda nəzarət məntəqəsi olacaqsa, bu artıq maneəsiz deyil. yalnız dəhliz halında belə maneəsiz hərəkət mümkündür. Azərbaycan bildirir ki, üçtərəfli bəyanata əməl edilməli və Naxçıvana maneəsiz keçid verilməlidir. Bəyanata görə, nəqliyyat əlaqəsinin təhlükəsizliyini Rusiyanın sərhəd xidməti qurumları həyata keçirir. Sənəddə Ermənistan tərəfinin nəzarət keçid məntəqələri barədə heç nə deyilmir. Beləliklə, Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı tələbləri tam əsaslıdır.
Erməni hərbi ekspert Van Ambarsumyan qeyd edir ki, bunlar fonunda Bakı istəyinə nail olacaq: “Azərbaycan prezidenti boşuna danışmaz, sözünün üstündə durur. Ermənistanda Zəngəzur dəhlizinə “dəhliz” deyil, “yol” deyirlər. Mən sizə dedim, onlar dəhliz istəyirlər. Azərbaycan Respublikasının prezidenti də bunu deyir. İlham Əliyev isə boşuna söz deməz, o, məhz bu cür də tanınır. Doğrudurmu? Bəli, bu faktdır. O, istədiyinə nail olacaq”. Xarici siyasət, müdafiə və təhlükəsizlik üzrə rusiyalı politoloq Qriqori Trofimçuk isə diqqəti ona yönəldir ki, Azərbaycan bir il gözlədi, daha gözləməyəcək: “Azərbaycan Zəngəzur dəhlizi və Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı təşəbbüsü öz üzərinə götürüb. Ermənistanın başqa variantı yoxdursa, Azərbaycan öz variantından istifadə edir. Moskva da Bakıya etiraz göndərmir və bu o deməkdir ki, hər şey razılaşmalara uyğun gedir”. Bu arada diqqətçəkən məqamlardan biri də Rusiya prezidenti Vladimir Putinin noyabrın 18-də Rusiya Xarici İişlər Nazirliyinin kollegiya iclasında məhz dəhliz ifadəsindən istifadə etməsidir: "Şübhəsiz, Azərbaycanla Ermənistan arasında mübahisəli məsələlərin tənzimlənməsi üzrə səylərin davam etdirilməsində, Cənubi Qafqazda iqtisadi əlaqələrin bərpa olunmasında və həyati əhəmiyyətli nəqliyyat dəhlizlərinin açılmasında Rusiya diplomatiyasının rolu artır". Vladimir Putin xatırladıb ki, Cənubi Qafqazda iqtisadi əlaqələrin bərpa olunması, həyati əhəmiyyətli nəqliyyat dəhlizlərinin açılması ilə bağlı baş nazirlərin müavinləri səviyyəsində dövlətlərarası müvafiq komissiya yaradılıb. Beləliklə, Rusiya da dəhliz məntiqini qəbul edir.
Daha bir maraqlı məqam isə Rusiyanın Azərbaycan toponimlərindən istifadəsi ilə bağlıdır. Yəni Rusiya da artıq Zəngəzur dəhlizi terminini qəbul edir. “Azatutyun” radiosu yazır ki, elə son sərhəd insidentlərindən sonra da rəsmi İrəvanın Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Ermənistan ərazisinə daxil olub mövqelər tutması barədə bəyanatlarına baxmayaraq, Rusiya Müdafiə Nazirliyi noyabrın 16-da döyüşlərin Kilsəli dağı rayonunda getdiyini bildirib. “Azatutyun” diqqəti belə bir məqama çəkir ki, Rusiya tərəfi rəsmi məlumatlarında ermənicə yox, azərbaycanca yer adlarından istifadə edib. Bu da qeyd olunur ki, Sovet İttifaqı silahlı qüvvələrinin baş qərargahı tərəfindən 1975-ci ildə dərc olunmuş xəritədə dəniz səviyyəsindən 2794 kilometr yüksəkdə olan Kilsəli dağının zirvəsi, şimal, şərq və cənub ətəklərinin sovet Azərbaycanının ərazisinə düşdüyü görünür.
Dağın qərb ətəkləri isə Ermənistan ərazisi kimi qeyd olunub. “Azatutyun” sual edir: Rusiya Müdafiə Nazirliyində Azərbaycan və Ermənistan qoşunları arasında son günlərdəki döyüşlərin əsasən Azərbaycan ərazisində getdiyinimi düşünürlər?Rusiya Müdafiə Nazirliyinin Kilsəli dağının adını çəkməsi onun döyüşlərin Aszərbaycan ərazisində getdiyini düşündüyünü və bu səbəbdən Ermənistana kömək edilmədiyini nümayiş etdirmirmi? Qafqaz İnstitutunun rəhbəri, politoloq Aleksandr İskəndəryan bu suala cavabında sadəcə onu bildirib ki, Azərbaycan Ermənistanla sərhəddə daha əlverişli mövqeləri nəzarətə almağa tələsir: “Rusiyaya lazımdır ki, sərhəd mümkün qədər az risqli və mümkün qədər sakit olsun və hamı bu sərhədlə az, ya çox dərəcədə razılaşsın, problemlər çıxmasın. Yəni hər dəfə üç inək oğurlananda Moskvaya zəng eləməsinlər. Hər dəfə kimsə kimisə itələyəndə Putini gecə yuxusundan oyatmasınlar. Çünki bütün bunlarla Rusiya Federasiyası məşğul olur”. Xidməti vəzifəsi ilə bağlı adının çəkilməsini istəməyən bir rus hərbi ekspert isə “Kavkazski Uzel” saytına bildirib ki, noyabrın 16-da Ermənistan-Azərbaycan sərhədində gedən döyüşlər erməni hərbçilərin Laçın və Kəlbəcər rayonlarının bəzi ərazilərinə hücumunun dəf olunması ilə başlanıb. Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycan qoşunlarının əks-hücumu nəticəsində Qızıltəpə dağında iki yüksəkliyə nəzarət ələ alınıb. Ekspert deyib ki, ötən yaz Azərbaycan ordusu Ermənistanla sərhədə çatanda və onun hüdudlarında yerləşəndə sözügedən yüksəkliklər Ermənistan ordusunun nəzarətində idi: “Noyabrın 16-da Ermənistan ordusu bu iki dayaq məntəqəsindən istifadə edərək Azərbaycan ərazisinin dərinliklərinə hücum edib. Amma hücum dəf olunub və üstəlik Azərbaycan hərbçiləri əks-hücuma keçərək bu yüksəklikləri alıb. Bu yüksəkliklər Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətində olan yaxın dağ silsilələrinin üzərində ucalır və Azərbaycan tərəfinə taktiki üstünlük verir. Azərbaycan hərbçiləri Ermənistanın beş kəndini və ətraf yolları müşahidə etmək imkanı qazanıblar. Əlbəttə, bu kəndlər və yollar atəşə tutulmayacaq, amma Azərbaycan tərəfinə sərhədə doğru hər hansı hərəkətləri, qoşun və texnikanın cəmləşdirilməsini görmək və mümkün hücumlara hazır olmaq imkanı verəcək”. Ekspert bütün dağ silsiləsinin Azərbaycanın nəzarətində olub-olmadığına dair məlumatsız olduğunu deyib, lakin bildirib ki, sözügedən iki yüksəklik zirvələrin ən hündürüdür. Ekspert bildirib ki, Ermənistanla Azərbaycanın bütün sərhədi dağlıq relyefdən keçir: “Ötən yazdan Azərbaycan ordusu sərhəd boyunca postlar qurur və mövqe tutur. Hansısa yerdə bu proses münaqişəsiz ötüşür, hardasa xırda və silahsız qarşıdurmalar olur, bəzi yerlərdə isə odlu silahlar işə düşür. Birmənalı demək olmaz ki, Azərbaycan ordusu hər yerdə əlverilşli mövqedədir, çünki yüksəkliklər ard-arda uzanıb gedir. Sən bugün bu yüksəkliyi tutarsan, sabah düşmən səndən də yüksəyi tuta bilər. Bu mübahisələrə və sərhəd insidentlərinə son qoymaq üçün sərhədin delimitasiya və demarkasiyasını başa vurmaq lazımdır”. Ekspertin sözlərinə görə, noyabrın 16-da Azərbaycan taktiki üstünlük qazanıb: “Hansısa qələbədən danışmağa dəyməz, çünki qoşunların qarşısında hansısa böyük vəzifələr qoyulmamışdı. Bütün hallarda, Azərbaycan ordusu dayanmalı idi, çünki qarşıda artıq Ermənistan ərazisi idi”.
Ramil QULİYEV
