Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsində əldə etdiyi tarixi zəfərdən sonra Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması günün ən aktual mövzuları sırasında yer alır. Bundan əlavə, cari il iyulun 7-də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı fərman əsasında Qarabağ iqtisadi zonası ilə yanaşı, Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonası da yaradılıb.
Qərbi və Şərqi Zəngəzur anlayışlarının yaranmasının tarixinə gəlincə, məlumdur ki, Azərbaycan ərazilərində 1867-ci ildə Zəngəzur qəzası yaradılıb. Zəngəzur qəzasına indiki Qafan, Gorus, Mehri, Sisyan, Laçın, Qubadlı və Zəngilan rayonları aid edilib, mərkəz isə Gorus qəsəbəsi olub. 1920-ci ilin noyabrında Zəngəzur iki hissəyə parçalandı. Qafan, Gorus, Mehri və Sisyan rayonları Ermənistana verildi, Laçın, Qubadlı və Zəngilan rayonları isə Azərbaycanın qaldı. Beləliklə Şərqi və Qərbi Zəngəzur anlayışları meydana çıxsa da, sonradan bu adların unudulmasına cəhd edildi. Məhz bu şəraitdə Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonasının yaradılması tarixi hadisədir. Cari ilin iyul ayında Prezident İlham Əliyev Bakının Binəqədi rayonunun Xocasən qəsəbəsində şəhid ailələri və müharibə əlillərinə mənzillərin və avtomobillərin təqdim olunması mərasimində çıxışı zamanı isə bu məsələ ilə bağlı çox maraqlı məqamlara toxunub: “İyulun 7-də imzaladığım fərman əsasında Qarabağ iqtisadi zonası yaradıldı, vəssalam. Bütün Qarabağa aid olan rayonlar orada birləşib. Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonası yaradılıb. İndi Ermənistanda bu məsələ ilə bağlı isterikaya qapılırlar. Buna ehtiyac yoxdur, Şərqi Zəngəzur bizim tarixi torpağımızdır, Qərbi Zəngəzur bizim tarixi torpağımızdır. Biz tarixi unuda bilmərik. Kiminsə siyasi maraqlarının girovuna çevrilə bilmərik. Gəlsinlər, açsınlar tarixi sənədləri, xəritələri, baxsınlar sovet hökuməti Zəngəzuru nə vaxt Azərbaycandan qoparıb Ermənistana verib. Bu, yaxın tarixdir - 101 il bundan əvvəl. Yəni biz deyək ki, bu olmayıb? Nəyə görə? Biz həqiqəti deyirik. Bizim dədə-baba torpağımızdır: bütün Zəngəzur - Şərqi və Qərbi Zəngəzur. İndi Ermənistanda deyirlər ki, İlham Əliyev ərazi iddiası ilə çıxış edir. Əgər Şərqi Zəngəzur varsa, deməli Qərbi Zəngəzur da var. Bəli, Qərbi Zəngəzur bizim dədə-baba torpağımızdır. Demişəm ki, biz oraya qayıtmalıyıq. Bunu hələ on il bundan əvvəl demişəm. Mənim çıxışlarım hamısı mətbuatda var. Demişəm ki, bizim dədə-baba torpağımızdır, biz oraya qayıtmalıyıq və qayıdacağıq və qayıdırıq. Heç kim bizi dayandıra bilməz. Mütləq qayıdacağıq, çünki bunun başqa yolu yoxdur". Dövlət başçısının bu dedikləri Azərbaycan-Ermənistan sərhədində baş verən son proseslərdən sonra yenidən diqqət mərkəzinə gəlib.
Politoloq Zaur Məmmədov son günlərdə sərhəddə yaşanan məlum proseslər fonunda olduqca maraqlı məqamlara diqqət çəkib: “İrəvandan cənuba iki yol var. Biri ötən ildən Azərbaycanın nəzarətində olan Gorus-Qafan yolu, ikincisi isə hələ inşa olunan Qafan-Tatev-İrəvan magistralı. Hər iki yol isə Gorusdan İrəvana gedən yola birləşir”. O bildirib ki, noyabrın 17-dən etibarən Azərbaycan artilleriyası bu yolun cəmi bir neçə kilometrliyində dayanıb: “Bu yollardan başqa Ermənistanın cənubla əlaqəsi coğrafi olaraq mümkünsüzdür. Hazırda Mehri, Gorus, Qafan, Sisyan və digər yaşayış məntəqələrini birləşdirən yolları nəzarətdə saxlayırıq. Qərbi Zəngəzura yavaş-yavaş qayıdırıq”. Beləliklə, Azərbaycan Zəngəzur məsələsində istədiyi hədəfə çatır. Beynəlxalq Karnegi Araşdırmalar Fondunun Moskva ofisinin əməkdaşı Kirill Krivoşeyev də sərhəddəki məlum insidentlərlə bağlı bu müstəvidə önəmli nüanslara toxunur: “İndi münaqişəni Qarabağ yox, Azərbaycan-Ermənistan konflikti adlandırmaq daha doğrudur. Çünki Dağlıq Qarabağ münaqişəsi, demək olar ki, həll olunub. Amma indiki problemin miqyası daha böyükdür. İki müstəqil dövlət arasında gərginlik və müharibə ehtimalı var. Heç kim son 30 ildə bu bölgə ilə maraqlanmayıb və heç kim sərhəd problemini yada salmayıb”. Kirill Krivoşeyev bildirir ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında durumu gərginləşdirən iki ölkə liderlərinin Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı razılığa gələ bilməməsidir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev demişdi ki, Ermənistan bu dəhlizə razlıq verməsə, gücdən istifadə edəcək: “Son bir ildə Ermənistanı razı salmaq mümkün olmayıb və indi Azərbaycan tərəfi Ermənistana təzyiq edir. Bəs, Zəngəzurla bağlı Rusiyanın mövqeyi necədir? Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk bildirib ki, bütün kommunikasiya xətləri ölkələrin ərazi bütövlüyünə hörmət edilərək çəkilməlidir. Bu o deməkdir ki, Rusiya Zəngəzur koridorunun ekstraterritorial olmasının əleyhinədir və istəyir ki, bu yoldan ermənilər də istifadə edə bilsin. Amma bu çox mürəkkəb ssenaridir - burda təhlükəsizlik, logistika, gömrük və sair məsələlər var. Bəli, bu məqamda Rusiya Ermənistanı dəstəkləyir, amma bu o demək deyil ki, məsələ bağlanıb. Azərbaycan bu məsələdə təzyiqlərini davam etdirir və Bakı istəyini reallaşdırmağa çalışır.
Bakı, Ankara və Moskva arasında münasibətlər sövdələşmələr üzərində qurulub. Yəni tərəflərin bir-birinə təkliflərindən asılı olaraq Rusiyanın baxışı dəyişə bilər. Heç kim bilmir ki, Azərbaycan Zəngəzurun əvəzində nə təklif edə bilər. Məncə, Qarabağdakı Rusiya sülhməramlılarının missiyasını uzatmaq məsələsi sual altındadır. Düşünürəm ki, tərəflər arasında bu məsələ də sövdələşmə predmeti ola bilər. Çünki bilirsiniz ki, Ermənistan tərəfi missiyanın müddətinin uzadılmasını istəyir. Azərbaycan tərəfi isə deyir ki, missiya daimi deyil. İndi Rusiya tərəfləri razılığa gətirməyə çalışır. Amma tərəflər özləri üzbəüz danışmağı öyrənməsələr, Rusiya faktoru heç vaxt ortadan qalxmayacaq və münaqişə də heç vaxt bitməyəcək”. Hər dəfə gərginlik artanda Ermənistan Rusiyaya yardım üçün müraciət edir. Ermənistan rəsmiləri bu dəfə də yardım üçün Kremlə üz tutublar. Kirill Krivoşeyev isə deyir ki, Rusiyanın Azərbaycana qarşı olacağını və Ermənistana kömək edəcəyini düşünmür: “Amma Rusiyanın sərhədə yaxın Zəngəzur regionunda iki hərbi zastavası və sərhədçiləri var. Bu sirr deyil. Beləliklə, Rusiya bu məsələyə daha çox diqqət yetirə bilər. Ən yaxşı variant isə delimitasiya başa çatana qədər hərbisizləşdirilmiş zona yaratmaq olardı. Amma bu da real görünmür, çünki çox radikal addım olardı. O ki qaldı, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının Ermənistana yardımına, bu da texniki olaraq real görünmür. Belə ki, Ermənistanın iddia etdiyi kimi, Azərbaycanın bu ölkənin ərazisinə daxil olması faktını sübut etmək mümkün deyil, çünki sərhədlər hələ ki, müəyyənləşməyib. Üstəlik, qurumun proseduru çox büroktarikdir. Qurumun iki üzvü - Tacikistan və Qırğızıstan bir-bir ilə müharibə edib, bu təşkilat haqqında nə demək olar? Təəssüf ki, bu qurum heç vaxt effektiv olmayıb”.
Samirə SƏFƏROVA
