Noyabrın 16-da UNESCO-nun yaranmasının 75-ci ildönümüdür. 1945-ci ilin məhz həmin günündə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO) yaradılıb. Londonda keçirilən konfrans dünyanın 37 dövlətinin imzaladığı Nizamnaməni qəbul edib. Onların planına görə, yeni təşkilat bəşəriyyətin intellektual və mənəvi həmrəyliyini təmin etməyə kömək göstərmək və bununla da yeni dünya müharibəsinin başlanmasının qarşısını almaq üçün təsis olunub.
Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycan BMT-nin bu bölməsinə 1992-ci il iyunun 3-də qoşulub. 29 ildən çoxdur ki, UNESCO ilə Azərbaycan arasında əlaqələr getdikcə genişlənir və müxtəlif fəaliyyət sahələrini əhatə edir. Azərbaycan təhsil, mədəniyyət, təbiəti mühafizə və idman sahələrində UNESCO-nun bir çox konvensiyalarına qoşulub.
Qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan uzun illərdir ki, bu qurumun üzvüdür və hər zaman da öz ohdəliklərini yüksək səviyyədə yerinə yetirir, UNESCO-nun ən müxtəlif layihələrində iştirak edir. Amma UNESCO çox zaman Azərbaycana qarşı ikili standartlar sərgiləyir.
Bütövlükdə, UNESCO-Azərbaycan əlaqələrini necə qiymətləndirmək olar? Azərbaycan ona qarşı əsasən qeyri-obyektiv mövqe sərgiləyən UNESCO ilə əməkdaşlığa yenidən baxmalıdırmı? 75 yaşlı UNESCO Azərbaycanla bağlı hansı səhvləri buraxdı?..
“...Biz UNESCO-dan dəqiq, düzgün, obyektiv bir ekspert rəyi, UNESCO-nun bu işdə fəal iştirakını gözləyirdik, lakin...”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun şöbə müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fərhad Quliyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, Azərbaycan dövləti UNESCO ilə genişmiqyaslı əlaqələri olan, genişmiqyaslı layihələr həyata keçirən aktiv ölkələrdən biridir. “Əgər bu ölkələri barmaqla saymaq mümkün olarsa, Azərbaycan bu ölkələr arasında ən layiqli yerdə durur. Çünki həmişə Azərbaycan bir dövlət olaraq UNESCO-nun bütün layihələrində aktiv iştirak edir, UNESCO-nun bütün ideyalarını, bölgədə mədəni irsimizlə bağlı bütün layihələrini dəstəkləyir. Həmişə UNESCO-nun bölgə ilə bağlı siyasətinə təkan verib, tarixi abidələrin qorunmasına, o cümlədən təhsilin inkişafına dair rolunu dəstəkləyib. Azərbaycan UNESCO-dan heç zaman öz dəstəyini əsirgəməyib”.
F.Quliyevin sözlərinə görə, elə ölkələr var ki, ümumiyyətlə UNESCO-nun layihələrində iştirak etməyib, bu sahədə aktiv deyil, bu qurumun fəaliyyətinə barmaqarası baxır. “Bizim ölkəmiz həmişə öndə olub və ümimiyyətlə UNESCO-nun əhəmiyyətini, rolunu təbliğ edən ölkələrdən biri kimi özünü ifadə edib. Şübhəsiz ki, Azərbaycan 44 günlük müharibə nəticəsində öz torpaqlarını işğaldan azad edib. Torpaqalımız azad edildikdən sonra vaxtilə işğalda olan ərazilərimizdə bizim mədəni irsimizə, tarixi abidələrimizə qarşı qonşu dövlətin törətdiyi vandalizm aktlarına, cinayətlərə, hərəkətlərə hüquqi qiymət verilməsi baxımından UNESCO mənfi rolda çıxış etdi. Əslində, biz UNESCO-dan dəqiq, düzgün, obyektiv bir ekspert rəyi, UNESCO-nun bu işdə fəal iştirakını gözləyirdik, lakin UNESCO birmənalı olaraq birtərəfli mövqe tutdu. Əlbəttə, bütün bunlar UNESCO-nun fəaliyyətinə, UNESCO-Azərbaycan əlaqələrinə, ümumiyyətlə onun bir təşkilat kimi məramına xələl gətirən bir hərəkətdir. Çünki müharibədən sonra Ermənistan tərəfindən bizim maddi irsimizin, tarixi abidələrmizin məhv edilməsi faktları üzə çıxdıqda bu faktları qeydə almamaq, buna rəy verməmək, münasibət bildirməmək, bu məsələyə barmaqarası baxmaq, şübhəsiz ki, UNESCO kimi təşkilata yaraşmayan bir hərəkət idi. Təəssüflər olsun, biz görürük ki, bu gün hələ də ikili standartlar mövcuddur. Nədənsə, belə məsələlərdə UNESCO kimi təşkilat bitərəf mövqedə durdu, heç bir reaksiyası olmadı. Əlbəttə, bu bizim münasibətlərimizə xələl gətirir.
Bəs gələcəkdə UNESCO ilə bağlı siyasətimiz necə qurulmalıdır? Fikrimcə, bu siyasətimizdə müəyyən dəyişikliklər ola bilər. Bu baxımdan ki, biz UNESCO-nun fəaliyyində bu cür mənfi halları görəndə bunları tənqid etməliyik. Amma ümumən götürdükdə, əlaqələrin davam etdirilməsi və layihələrin həyata keçirilməsi siyasətindən imtina etmək olmaz. Çünki UNESCO böyük və nüfuzlu beynəlxalq təşkilatdır. Onun fəaliyyətindən, həyata keçirdiyi proseslərdən uzaq durmaq düzgün deyil. Siyasətdə müəyyən korrektələr ola bilər. Mənə elə gəlir ki, Azərbaycan tərəfi UNESCO xəttilə çoxlu sayda elmi konfranslar keçirməyə üstünlük verməlidir. Yəni tarixi abidələrimizin təbliği, onların bərpası, əsasən də mahiyyəti, öyrənilməsi, ayrı-ayrı tarixi mərhələləri ilə bağlı UNESCO-nun özündə elmi konfranslar keçirməliyik. Azərbaycanın tarixi keçmişi ilə bağlı olan bu tədbirlərdə, elmi konfranslarda əsasən elm adamları iştirak etməlidir. Bu məsələdə bir qədər məmurların UNESCO-nun fəaliyyətində rolunu azaldıb, məhz elmi tədqiqatlarla məşğul olan, bu problemləri daha yaxşı bilən elm adamlarına üstünlük vermək və onların tədqiqat mövzuları əsasında Azərbaycanın tarixi keçmişi ilə bağlı maraqlı, aktual mövzulara həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfranslara üstünlük vermək lazımdır. Mən özüm şəxsən bir neçə dəfə fərqli ölkələrin UNESCO xəttilə UNESCO-nun baş qərərgahında keçirdikləri elmi konfranslarda iştirak etmişəm. Məsələn, Qazaxıstanın öz tarixi ilə bağlı bir neçə belə elmi tədbiri olub ki, mən ora ekspert olaraq, başqa bir ölkənin tədqiqatçısı kimi dəvət olunmuşam və o elmi konfranslarda iştirak etmişəm. Ən əsası odur ki, həmin elmi konfranslarda bizim opponentlərimizin də iştirakına nail olmaq lazımdır. Qorxmaq lazım deyil ki, opponentlərimizdən kimlərsə gəlib bizim mövqeyimizdən tamamilə fərqli mövqedə çıxış edəcək. Əksinə, onların da iştirakını təmin etmək lazımdır, orada diskussiya nəticəsində Azərbaycan alimlərinin daha haqlı olduqları, onları irəli sürdüyü elmi fikirlərin daha əsaslı olduğu sübuta yetirilməlidir”.
F.Quliyev deyir ki, Azərbaycan tarixi keçmişini, arxeologiyasını, maddi-mədəni irsimizi dərindən bilən tədqiqatçıları, alimləri UNESCO-nun xəttilə beynəlxalq tədbirlərə çıxarmaq lazımdır. O hesab edir ki, bu konfranslarda oppenentlərlə diskussiyalar gələcəkdə daha düzgün konsepsiyaların, daha doğru elmi yanaşmaların üzə çıxmasına şərait yaradacaq. Alim bildirir ki, Azərbaycan elmi ictimaiyyətinin irəli sürdüyü fikirlərə, apardıqları tədqiqat işlərinə iqtibas edən, fikirlərini qəbul edən xarici alimlər var, sadəcə olaraq, bunun UNESCO xətti ilə aktuallaşmasına imkan vermək lazımdır. “Birmənalı olaraq tribunanı qarşı tərəfə vermək və digərilərinin bu mövzularda, xüsusən də Azərbaycan tarixi ilə bağlı hansısa bir elmi konfranslar keçirməsinə seyirçi qalmağımız qətiyyən olmaz. Dəfələrlə görmüşəm ki, UNESCO xəttilə bir çox ölkələr elmi konfranslar keçirir, orada polemikalar da, diskussiyalar da olur, fikir ayrılığı da olur. Amma həmin tədbiri keçirən ölkənin elmi ictimaiyyəti, ora cəlb olunmuş mütəxəssislər öz məsələləri ilə, keçmişləri ilə bağlı çox ciddi informasiyaları çatdıra bilirlər. Qazaxıstan son illər bu məsələdə çox aktivdir, o cümlədən də başqa ölkələr... Yəni imkan vermək lazımdır ki, UNESCO ilə gələcək münasibətlərin daha da gücləndirilməsi üçün daha çox elm adamlarının iştirakı təmin olunsun, onların irəli sürdüyü maraqlı və aktual mövzularda çoxsaylı konfranslar təşkil olunsun. Konfransların tez-tez təşkil olunması Azərbaycan tarixinin, Azərbaycan elmi iştimaiyyətinin fikrinin təbliğ olunması deməkdir...Gəlin hesab edək ki, Azərbaycan-UNESCO münasibətlərində belə dəyişikliklər ola bilər... Hər dövrün öz tələbləri var. Bu baxımdan, UNESCO-da, çox böyük olmasa da, tez-tez elmi tədbirlərin, elmi konfransların keçirilməsi çox vacibdir. Biz bununla Azərbaycan abidələrinin tarixi mahiyyətinin, onun keçmişi ilə bağlı tarixi məsələlərin dünya elm ictimaiyyətinə çatdırılmasına nail ola bilərik. Mən gələcək münasibətləri belə görürəm ki, bu münaisbətlərdə elm adamlarının fəaliyyətinin, iştirakının təmin edilməsinə daha çox üstünlük verilməlidir. Çox diqqətlə baxsaq, biz hər zaman daxildə böyük elmi nəticələrin olduğunu göstəririk, böyük elmi yeniliklər əldə etdiyimizi hər dəfə vurğulayırıq, amma bu nəticələrin qiymətləndirilməsi məsələsinə gəldikdə problemlər yaranır. Əgər bu nəticələr, bu yeniliklər varsa, mütləq beynəlxalq formatda elmi tədbirlər, konfranslar təşkil etməklə onların tanıdılmasına, təbliğinə nail olmalıyıq” - deyə alim vurğuladı.
İradə SARIYEVA
