Bu gün Azərbaycanın mövcud olduğu regionda lider dövlət statusunu şərtləndirən əsas faktorlardan biri də demoqrafiya ilə bağlıdır. Məhz demoqrafik cəhətdən üstünlük şəraitində Azərbaycanın regionda mövqeyi getdikcə güclənir. Bu fakt indi və qarşıdakı dövr ərzində Azərbaycanın daha güclü dövlət ola bilməsi üçün başlıca şərtlər sırasında yer alır. Çünki dövlətin sosial-iqtisadi inkişafına təsir edən amillər sırasında demoqrafik proseslər mühüm yer tutur.
Demoqrafik nisbət fərqi Azərbaycanın Ermənistan üzərində əzici üstünlüyünü bundan sonra da qoruyacağını göstərir
Dünya təcrübəsi çoxdan sübuta yetirib ki, istənilən iqtisadi sistem demoqrafiya ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Əhalinin sayı və onun tərkibi istehsalın miqyasına, həyatın bütün sahələrinin inkişaf sürətinə birbaşa təsir göstərir. Təbii ki, demoqrafik proseslər - məhsuldarlıq, ölüm və miqrasiya əsasən sosial-iqtisadi vəziyyətdən və əhalinin həyat səviyyəsindən asılıdır. Bundan başqa, hərbi güc məsələsində də demoqrafiya mühüm yer tutur. Bunun ən bariz nümuməsini Azərbaycan və Ermənistan timsalında görmək olar.
Məlumdur ki, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin şəxsi heyətlə təminat sarıdan heç bir problemi yoxdur. Ermənistanda isə silahlı qüvvələrin müxtəlif növlərinin tam komplektləşdirilməsi, ən yaxşı halda, 50 faizi belə keçmir. Bu kimi məqamlar Vətən müharibəsinin nəticələrinə də birbaşa təsir göstərib. Belə ki, 44 günlük savaş zamanı Azərbaycan ordunun şəxsi heyətini tam komplektləşdirib itkilərin yerini asanlıqla doldurdurduğu bir vaxtda Ermənistanda tamam əks proses qeydə alındı. Ermənistanda İctimai Şuranın Miqrasiya məsələləri üzrə Komissiyasının sədri, ekspert Qaqik Yeqanyan ölkəsində demoqrafiya ilə bağlı vəziyyətin getdikcə pisləşəcəyini etiraf edir. O bildirir ki, Ermənistanı 30 illik müstəqillik dövründə 1,6-1,7 milyon insan və ya əhalinin 30 faizi tərk edib: “Ölkəni tərk edənlərin 1,1-1,2 milyonu Rusiyaya, 150 mini ABŞ-a, 120-150 mini Avropaya, digərləri MDB-nin müxtəlif ölkələrinə və digər dövlətlərə köçüb. Son 3 il ərzində təxminən 600 min vətəndaş və ya o dövrdə əhalinin 16 faizi Ermənistanı geri dönməmək şərtilə tərk edib”. Qeyd edək ki, 1 yanvar 1991-ci il tarixinə qədər Ermənistanda əhalinin sayı 3 milyon 574 500 nəfər olub. Buradan 30 ildə mühacirət edən 1,6-1,7 milyonu çıxsaq, Ermənistanın əhalisinin 1,8-1,9 milyon nəfər olduğunu görmək olar. Onların da yenə əksər hissəsi İkinci Qarabağ savaşından sonra ölkəni tərk etməyə hazırlaşır. Bu da Ermənistanın tədricən əhalisiz ölkəyə çevrilməkdə olduğunu nümayiş etdirir. Azərbaycanda isə demoqrafik vəziyyət fərqlidir. Dövlət Statistika Komitəsinin son məlumatına görə, ilin əvvəlindən ölkə əhalisinin sayı 28 247 nəfər və ya 0,3 faiz artaraq bu ilin oktyabr ayının 1-də 10 milyon 147 380 nəfərə çatıb. Əhalinin 53 faizini şəhər, 47 faizini kənd sakinləri, 49,9 faizini kişilər, 50,1 faizini isə qadınlar təşkil edir. Əhali artımı üzrə Azərbaycanla Ermənistan arasında kəskin fərq ölkəmizin qarşı tərəf üzərində birmənalı üstünlüyünü təmin edir.
Həllini gözləyən məsələlər də var...
BMT-nin araşdırmasına əsasən, demoqrafik proseslər dünya ölkələrinin ortaq gələcəyini formalaşdıran beş meqatrenddən biridir. Bütün ölkələr bu və ya digər şəkildə demoqrafik dəyişiklikləri yaşayır: dünyanın bəzi yerlərində əhalinin davamlı artımı, digərlərində isə əhalinin qocalması və azalması, həmçinin miqrasiya və urbanizasiyanın sürətlənməsi kimi hallar qeydə alınır.
Dünya əhalisinin indiki halda qocalma prosesinin sürəti misilsizdir, onların bəşər tarixində analoqu yoxdur və uzunmüddətli xarakter daşıyır. Yaşlı insanların faizi artdıqca əhali qocalır. Əhalinin qocalmasının səbəbləri doğum nisbətinin azalması və yaşlı nəslin gözlənilən ömür uzunluğunun artmasıdır. Daha yaxşı qidalanma, tibbi nailiyyətlər, səhiyyə, təhsil və iqtisadi rifah sayəsində gözlənilən ömür uzunluğunun artırılması bəşəriyyətin ən böyük nailiyyətlərindən biridir. Hesablamalara əsasən, 2050-ci illərdə inkişaf etmiş ölkələrdə uzunömürlülük 83 yaşa, inkişaf etməkdə olanlarda isə 74 yaşa qədər olacaq. Proses Azərbaycanda da özünü göstərir. 1991-ci ildə ölkə əhalisinin 28,6 faizi və ya 2 milyon 65,9 min nəfəri 15-29 yaş arasında gənclər, 4,8 faizi və ya 344,7 min nəfəri 65 yaşından yuxarı yaşlılar olub. Lakin son 30 ildə Azərbaycanda ümumi əhaliyə nisbətdə gənclərin sayı azalıb, yaşlıların sayı artıb. Məlumat üçün bildirək ki,ötən il ölkə əhalisinin 24,1 faizini və ya 2 milyon 387 min nəfərini 15-29 yaş arasında gənclər, 6,5 faizini və ya 648,6 min nəfərini isə 65 yaşından yuxarı yaşlılar təşkil edib. Burada orta ömür müddətinin artması da vəziyyətə təsir edib. Amma Azərbaycanda nisbət fərqi dünyanın əksər ölkələri ilə müqayisədə yaxşı vəziyyətdədir. Belə ki, Qərb ölkələrində yaşlı nəslin nisbəti 20 faizi belə keçir. Ermənistanda bu göstərici hazırda 13 faizdən yuxarıdır. Belə durumda Azərbaycanda vəziyyətin daha yaxşı olması dərhal özünü büruzə verir. Buna rəğmən hesab edilir ki, gənclərin əhali arasında xüsusi çəkisinin artırılmasına diqqət daha da artırılmalıdır. Bundan başqa, əhali artımının etibarlı təmini üçün boşanma hallarının sayının çoxalmasının qarşısının alınması da mühümdür.
Azərbaycanda qeydə alınan nikah və boşanma hallarının say nisbəti qeyd edilən xüsusda müəyyən narahatlıq üçün əsas yaradır. Yenə Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2021-ci ilin yanvar-sentyabr aylarında qeydiyyat şöbələri tərəfindən 41 067 nikaha daxilolma və 12 892 boşanma halları qeydə alınıb. Qeyd olunur ki, əhalinin hər 1000 nəfərinə 2020-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə nikahların sayı 3,5-dən 5,5-ə, boşanmaların sayı isə 1,5-dən 1,7-yə qədər artıb. Hesab edilir ki, boşanmalara səbəb yaradan məqamların müəyyən edilərək aradan qaldırılması olduqca vacibdir. Bu, Azərbaycanın demoqrafik üstünlüyünün qorunub saxlanmasının da zəruri şərtlərindən biridir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
