Bu gün Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdən biri Rusiyanın da iştirakı ilə Ermənistanla imzalanmış üçtərəfli bəyanatların müddəalarının icra edilməsidir. Məlumdur ki, 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanata əsasən Zəngəzur dəhlizi açılmalı, Azərbaycanın qərb hissəsinin Naxçıvanla quru yolla əlaqəsi yaranmalıdır. Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində Azərbaycanın üzərinə götürdüyü öhdəliyi yerinə yetirməsinə baxmayaraq, Ermənistan tərəfi hələ ki, hər hansı bir ciddi addım atmayıb. Halbuki, 10 noyabr bəyanatının 9-cu maddəsində bildirilib: “Bölgədəki bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri bərpa edilir. Ermənistan Respublikası vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təşkili məqsədilə Azərbaycan Respublikasının qərb rayonları və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir. Nəqliyyat əlaqəsi üzrə nəzarəti Rusiyanın Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinin orqanları həyata keçirir”.
Bundan başqa, Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin Qarabağa gəlişi ilə paralel olaraq erməni silahlı birləşmələri Azərbaycan ərazilərini tərk etməli idi. Amma Qarabağın ermənilərin yaşadığı ərazilərində hərbi birləşmələr bugünə qədər qalmaqdadır. Müvəqqəti məskunlaşmış sülhməramlıların nəzarəti altındakı ərazilərə BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının nəzarəti altında məcburi köçkünlər və qaçqınlar qayıtmalıdır. Bəyanatın 7-ci maddəsində məcburi köçkün və qaçqınların qayıtması məsələsi öz əksini tapıb. Lakin erməni tərəfi bu xüsusda da öhdəliyinə əməl etmir. Halbuki, birgə bəyanatın şərtlərinə dəqiqliklə əməl olunarsa, regionda uzunmüddətli davamlı sülhün əldə olunması imkanları yarana bilər.
2020-ci il 10 noyabr, eləcə də 2021-ci il 11 yanvar bəyanatlarında göstərilən müddəalar bölgədəki vəziyyətin inkişafını, iqtisadi əlaqələrin qurulmasını, infrastruktur və nəqliyyat layihələrinin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Kommunikasiya xətlərinin bərpası Ermənistan və Azərbaycan ərazisi üzərindən ticarət və nəqletməni əhəmiyyətli dərəcədə həm bu iki ölkənin, həm də Azərbaycanın tərəfdaşlarının xeyrinə artıracaq. Bu proses əhəmiyyətl amili olacaq, bölgədə və onun hüdudlarından kənarda davamlı sülh və sabitlik üzrə şəraitin yaradılmasında müsbət rol oynayacaq. Amma İrəvan bunun üçün üçtərəfli bəyanatların şərtlərinə əməl etməlidir. Bu məsələ bəyanatlara imza atan tərəflərdən bir kimi indi Rusiya üçün də vacib önəm kəsb edir. Çünki bəyanatların şərtlərinin icrası Rusiya üçün həm nüfuz, həm də iqtisadi, siyasi maraqların təmini məsələsidir. Elə bu səbəbdəndir ki, Kreml qeyd edilən bəyanatların icrasının zəruriliyini indi ən yüksək səviyyədə gündəmə gətirir. Belə ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin fransalı həmkarı Emmanuel Makronla telefon danışığı zamanı bəyanatlar məsələsinə də xüsusi olaraq toxunub. O qeyd edib ki, rəsmi Moskva Qarabağda vəziyyətin sabitləşməsi üçün addımlar atmaqda davam edəcək. Putin Rusiyanın bundan sonra da regionda vəziyyətin sabitləşməsi və üçtərəfəli razılaşmaların ardıcıl şəkildə yerinə yetirilməsi üçün addımlar atacağını qeyd edib. Kremlin mətbuat xidmətinin məlumatında bu xüsusda bildirilir: "Vladimir Putinin qeyd etdiyi kimi, Rusiya vəziyyətin sabitləşməsinə kömək etməyə və Rusiyanın vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş üçtərəfli razılaşmaların ardıcıl həyata keçirilməsinə töhfə verəcək addımlar atmağa davam edəcək". Bundan əvvəl Kremlin mətbuat katibi Dmitri Peskov da üçtərəfli bəyanatlar haqda mühüm fikirlər səsləndirib. O hesab edir ki, Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderləri arasında imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatın əhəmiyyətini sözlə ifadə etmək çətindir: “İmzalanmış sənədləri həm Azərbaycan, həm də Ermənistan üçün son dərəcə vacib əhəmiyyətli, həmçinin müharibəyə son qoyacaq, regional iqtisadiyyat və infrastrukturun sülh yolu ilə inkişafına şərait yaradan sənədlər kimi qiymətləndiririk. Bu son dərəcə vacib əhəmiyyətə malikdir. Bu səbəbdən imzalanmış sənədlərin əhəmiyyətini sözlə ifadə etmək çətindir”.
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin də məsələyə yanaşması eyni tondadır: “Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasına hərtərəfli kömək göstərəcək, Cənubi Qafqazda sabitliyin, təhlükəsizliyin və iqtisadi inkişafın təmin edilməsi məsələləri ilə bağlı bütün səviyyələrdə əlaqələrin genişləndirilməsinə yönəlmiş dinc təşəbbüsləri dəstəkləyəcəyik. Azərbaycan və Ermənistan xalqları arasında etimad mühitinin formalaşdırılması məqsədilə Rusiya Federasiyasının iştirakı ilə Azərbaycan və Ermənistan ictimaiyyət nümayəndələri arasında dialoqa da dəstək verməyə hazırıq. Cənubi Qafqaz ölkələri və onların qonşuları arasında mehriban qonşuluq münasibətlərinin qurulmasına, qarşılıqlı fayda kəsb edən regional əməkdaşlığın inkişafına tərəfdarıq”. Rusiya XİN-in məsələ ilə bağlı bəyanatında Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 11 yanvar 2021-ci il tarixli bəyanatında öz əksini tapmış Cənubi Qafqazda bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin açılması ilə bağlı vəzifələri öz tərəfdaşları ilə birlikdə ardıcıl şəkildə həyata keçirmək niyyətində olduğu qeyd edilir. Bundan başqa, bəyanatda Azərbaycan-Ermənistan sərhədində gərginliyin azaldılmasının, delimitasiya, ardınca isə demarkasiya prosesinin tezliklə başlanmasının vacibliyi vurğulanır. Bütün bunlar bəyanatlar məsələsinin Rusiya üçün də xüsusi önəm kəsb etdiyini göstərir. Deməli, həmin bəyanatların şərtlərinin icrası üçün Azərbaycan və Rusiyanın Ermənistana təzyiqlərinin daha da güclənməcini gözləmək olar. Kremlin İrəvana təsir imkanları kifayət qədərdir. Azərbaycanın da belə imkanlara sahib olması artıq Ermənistanda etiraf edilir. Bu xüsusda Ermənistanın “Henaket” analitik mərkəzinin eksperti Vahaqn Saroyan bildirib: “Azərbaycan yaratdığı vəziyyətlə Ermənistanın daxili siyasi və iqtisadi gündəminin formalaşmasına təsir göstərə bilir”. Onun sözlərinə görə, Ermənistan hakimiyyəti sərhəddə Azərbaycan gömrük məntəqələrinin qurulmasının həm məntiqli, həm də qanuni olduğunu legitimləşdirir: “Hakimiyyət dövlətin təhlükəsizliyini təmin etmək kimi ən mühüm funksiyasını uzun müddət yerinə yetirə bilməyəndə bu, zəruri olmaqdan çıxır. Belə vəziyyətdə Azərbaycanın Ermənistana təsir imkanları daha da artır”. Hesab edilir ki, bu durumda Bakı və Moskva üçtərəfli bəyanatların şərtlərinin icrası məqsədilə Ermənistana təzyiqləri daha da gücləndirəcək.
Ramil QULİYEV
