10 noyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixində böyük siyasi, tarixi, mənəvi məna daşıyan, eyni zamanda regionun həyatında da önəmli rol oynayan bir hadisədir. 10 noyabr 2020-ci ildə hərbi əməliyyatlar başa çatıb və Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Azərbaycanın qələbəsi ilə başa çatıb. Məhz bu tarixdə Ermənistan İkinci Qarabağ müharibəsində məğlub olduğunu etiraf edib və kapituliyasiya aktı imzalayıb. Ermənistanın kapituliyasiyası ilə nəticələnən 10 noyabr üçtərəfli bəyanatın imzalanmasından bir il keçir.
Bu sənədi Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan imzalayıb. Üçtərəfli sənədin imzalanması nəticəsində Ağdam, Laçın və Kəlbəcər qansız-qadasız, itkilər verilmədən, bir güllə atılmadan azad edildi və bunun da müstəsna tarixi əhəmiyyəti var.
“Bilirsiz ki, 10 noyabra qədər işğaldan azad olunmamış Ağdam, Laçın və Kəlbəcər...”
AMEA-nın Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, ADPU-nun dosenti Mübariz Ağalarlı “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, 10 noyabr 2020-ci il tarixində imzalanan üçtərəfli bəyanatın nəticəsi olaraq Ağdamın, Laçının və Kəlbəcərin bir güllə atılmadan Azərbaycana, öz halal sahibinə qaytarılması təmin edilib. “Təbii, Şuşa zəfərinin məntiqi nəticəsi olaraq Azərbaycan Prezidenti, Rusiya Prezidenti və Ermənistanın Baş Naziri tərəfin üçtərəfli 10 noyabr bəyannaməsi imzalandı. Xüsusilə onu vurğulamaq istəyirəm ki, bu bəyannamə birmənalı şəkildə Ermənistanın imzaladığı kapitulyasiya aktı idi. İstər bunu hüquqi cəhətdən təsbit etdikdə, istər siyasi baxımdan şərh etdikdə, istər kapituliyasiya aktının məzmun və mahiyyətini izah etdikdə biz görürük ki, bütün parametrlərinə görə bu bəyannəmə Ermənistan tərəfindən imzalanan bir kapituliyasiya aktıdır. Bu Ermənistanın Azərbaycan qarşısında bir təslimçilik sazişi idi. Təbii, bunu hüquqi və siyasi baxımdan bu cür dəyərləndirə bilərik. Eyni zamanda qeyd etmək istəyirəm ki, bu kapituliyasiya proosesinə siyasi-hərbi zəmin, şərait vardı. Çünki bilirsiz ki, Ermənistanı birdən-birə bu kapituliyasiyaya məcbur edən çox ciddi amillər oldu. Bu amillərin hərbi, siyasi, diplomatik tərəfləri var idi. Hesab edirəm ki, bu da 44 gün müddətində baş verən prosesdə, Qarabağ zəfərinə gedən yolda həyata keçirilən çox ciddi prinsiplər idi. Sözsüz ki, burada biz Azərbaycanın müzəffər ordusunun rolunu xüsusi olaraq qeyd etməliyik. Çünki ki, Azərbaycan ordusu, xüsusilə də xüsusi təyinatlıları 4 il müddətinə işğal olunmuş Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin böyük hissəsini qısa bir zamanda işğaldan azad etmişdi. Bu 10 noyabra qədər baş vermişdi. Bilirsiz ki, 10 noyabra qədər işğaldan azad olunmamış Ağdam, Laçın və Kəlbəcər, keçmiş Dağlıq Qarabağın müəyyən bir qismi qalırdı, böyük bir ərazi isə düşməndən azad olunmuşdu. Həmin kapituliyasiya aktına qədər demək olar ki, Ermənistanın hərbi analitiklərinin verdiyi məlumata görə, bu ölkənin hərbi sisteminin, ordusunun, texnoloji silahlarının 70-80 faizi sıradan çıxmışdı. Bu çox ciddi amil idi. Məhz Ermənistanı təslimçilik sazişinə aparan amillərdən biri bu idi. İkinci bir tərəfdən, 1994-cü ildən bu yana “Ohanyan səddi” də daxil olmaqla ermənilər Qarabağ bölgəsində, işğalda saxladıqları ərzilərdə böyük bir təhlükəsizlik sistemi yaratmışdılar. Bu çevrəvi xarakter daşıyan bir təhlükəsizlik sistemi idi və müharibənin 3-cü, 4-cü günündə artıq Azərbaycanın hərbi hava qüvvələri, Azərbaycanın hərbi şəbəkəsi düşmənin qurduğu sistemin 70-80 faizini darmadağın etmişdir. Bu rəsmən təsdiqlənən hərbi məlumatlardır”.
“Bu sazişin məntiqi nəticəsi olaraq, bir güllə atılmadan...”
M.Ağalarlının sözlərinə görə, Ermənistanın işğal olunmuş ərazilərdə bütün təhlükəsizlik sisteminin darmadağın olunması, hərbi qüvvələrimizin, xüsusən də hərbi təyinatlılarımızın böyük bir qəhrəmanlıq, rəşadət gsötərməsi prosesin bu cür şəkil almasına təsir edən amillərdən biri idi. M.Ağalarlının vurğuladığına görə, Şuşa zəfəri də daxil olmaqla Azərbaycanın xüsusi təyinatlı qüvvələri Ermənistanın xüsusi təyinatlılarının 90 faizini məhv edib. M.Ağalarlının sözlərinə görə, 10 noyabr sazişinə qədər Ermənistanən xüsusi təyinatlılarının məhv edilməsi, hətta onların komandirinin də öldürülməsi bunu deməyə əsas verir ki, artıq ermənilərin “modern ordusu” da tamamilə məhv edilmişdi. “44 günlük müharibə dövründə Azərbaycanın Müzəffər ali Baş Komandanın təkbaşına apardığı diplomatiya müharibəsi beynəlxalq aləmdə erməniləri müdafiə edənləri, onların havadarlarını demək olar ki, zərərsizləşdirdi. Prezident İlham Əliyevin diplomatiya silahı bütün xarici qüvvələri zərərsizləşdirdi. Bu artıq onu göstərirdi ki, Ermənistan xarici dəstəkdən məhrum olmuşdular, onları həmin xarici qüvvələr də birabaşa müdafiə edə bilmirdilər. Fikrimcə, bu da Ermənistan tərəfin kapituliyasi aktı imzalamasının ən ciddi səbəblərindən biri idi. Nəhayət ki, 10 noyabr tarixində istər psixoloji, istər mənəvi, istər hərbi-siyasi baxımdan Qarabağ bölgəsində darmadağın edilən Ermənistan öz varlığını qorumaq üçün addım atmağa məcbur oldu. Ermənistan rəhbərliyi Ermənistanın varlığını qoruyub saxlamaq üçün bu addımı atdı. 9 maddədən ibarət olan üçtərəfli bəyannaməsində demək olar ki, bütün parametrlər öz əksini tapdı və bu sazişin məntiqi nəticəsi olaraq bir güllə atılmadan Azərbaycanın işğalda olan üçü rayonu Ağdam, Laçın və Kəlbəcər rayonları işğaldan azad edildi. Azərbaycan Prezidenti də dəfələrlə qeyd edib ki, Ermənistanın imzaladığı kapituliyasiya aktı imkan verdi ki, biz minlərlə gəncin həyatını qoruyaq. Yəni bu akt ona imkan yaratdı ki, bizim minlərlə gəncin həyatı xilas oldu. Lakin Azərbaycan Prezidenti onu da xüsusi olaraq vurğulamışdı ki, əgər 10 noyabr kapituliyasiya aktı Ermənistan tərəfindən imzalanmasaydı biz dayanmayacaqdıq...” - deyə bildirən M.Ağalarlı qeyd etdi ki, Ermənstan bu akta imza atmaqla həm də Ermənistana öz dövlətçiliyini qorumaq üçün imkan yaratdı: “Bu aktın bizim üçün eyni zamanda böyük əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, yalnız Azərbaycanın üç rayonu qansız qadasız azad olunmadı, eyni zamanda bizi Türkiyə və Naxçıvanla birlışdirən Zəngəzur dəhlizinin açıqlması məsələsi də bəyannamədə təsbit edildi. Bu da həmçinin böyük bir tarixi qələbədir...”.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
