Son 15 ildə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə ərsəyə gələrək reallaşan və bəzən bizdən asılı olmadan reallaşa bilməyən məqbul sayda beynəlxalq layihələr göstərə bilərik. İqtisadi, ticarət, logistika, enerji və başqa istiqamətlər üzrə tərtiblənən layihələr regionumuzda, eləcə də Avrasiyada mövcud mənzərələri dəyişməkdə öz sözünü deyib.
Bakı-Tbilisi- Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, Bakı-Tbilisi-Qars, Cənub Qaz Dəhlizi, TANAP, TAP, Şərq-Qərb, Şimal-Cənub layihələrinin hər birinin yaranma tarixi və səmərəsi barədə bitməyən müzakirələr aparmaq olar. Vaxtilə məşhur olan "Nabukko" qaz kəməri layihəsinin də ideya müəllifi Azərbaycan idi. Alınmadı, Azərbaycanın ucbatından yox, Qərb partnyorlarının "xərçəng, balıq, ördək" oyunu üzündən bu layihə reallaşmamış arxivə verildi. Həmin dövrlərdə bizim Prezidentin o qanadlı fikrini yəqin ki, siyasətlə bağlı adamlar unutmayıblar. Prezident dönə-dönə deyirdi ki, layihənin gerçəkləşməsi üçün qazın istehsalçısı və istehlakçısı olan ölkələr vahid siyasət aparmalıdır, əks halda məqbul nəticə olmayacaq. Sonradan hər kəs də gördü ki, Almaniyanın davranışları vahid kursun formalaşmasına mane oldu və nəticədə “Nabukko” alınmadı .
Cənub Qaz Dəhlizinin bu gün tam reallaşmasında öz təsirli rolunu oynamış Azərbaycan Prezidentinin ardıcıl kursu barədə isə təhlil və şərhlər lazımi qədər verilib .
44 günlük Vətən müharibəsinin uğurlu və qalibiyyətli bir Azərbaycan layihəsi olması barədə də kifayət qədər deyilib. Müharibədən sonrakı bir illik dövr üçün xarakterik olan bir neçə başqa Azərbaycan layihələri barədə də ayrıca danışmaq lazım gəlir.
Zəngəzur dəhlizinin layihəsinin kağız üzərində ilk eskizlərinin çəkildiyi andan etibarən sırf Azərbaycan layihəsi olduğuna kimsə şübhə etmir. Prezidentimiz özü deyib ki, 10 noyabr sənədinə bu barədə xüsusi maddə məhz onun təkidi və təklifi ilə salınıb. Mən hələ Qarabağda təkcə sosial deyil, həm də təhlükəsizlik, müdafiə, iqtisadi və hərbi mahiyyət kəsb edən yol, nəqliyyat layihələri barədə danışmıram. Halbuki danışılası şeylər çoxdur.
Prezident regionda hamının marağını çəkmiş məşhur "3+3" əməkdaşlıq formatının da konturlarını ilk göstərənlərdən biri oldu. Əliyev məhz Zəngəzur dəhlizinin imkanları hesabına regionumuzda Azərbaycan, Ermənistan, İran, Rusiya, Gürcüstan və Türkiyənin hüdudlarında olmaqla geniş əməkdaşlıq coğrafiyasının yarana biləcəyini detallara qədər təhlil etdi. "Bu dövlətlərin hər birinin sonadək maraqlı və təşəbbüskar olması layihənin əsas uğur şərtlərindən olacaq" fikri də Prezidentimizin öncədən dediyi və gedərək özünü doğrultmaqda olan mülahizələrindən biridir. Son dövr olayları sübut etdi ki, İranın məlum səbəblər üzündən tam təşəbbüskar mövqe göstərməməsi məşhur "6- lıq" formatının gerçəkləşməsində təsirli maneələrdən birinə çevrilib. Azərbaycan Prezidenti bunu da çox aydın bir formada demişdi ki, Azərbaycan-Ermənistan-Gürcüstan üçtərəfli əməkdaşlığının başlaması üçün təşəbbüslər edilməlidir.Təbiidir ki, Əliyevin bu çağırışının ilk məqsədi üç Qafqaz ölkəsinin yenidən bir-birinə uyuşmasına nail olmaqdırsa, daha uzaq hədəfi məhz haqqında söhbət gedən "6-lıq" formatının tam işlək forma almasıdır. Prezidentimizin Gürcüstanı öncə üçtərəfli formatda mütərəqqi oyunun içinə almaqla ardınca onu daha geniş "6-lıq" formatına cəlb etmək kimi "yatımına tumarlamaq" taktikasının incə əlamətləri ortadadır. Həqiqətən, çox çəkmədi ki, Rusiya ilə bəlli problemlər üzündən Gürcüstanın "6-lıq" formatına qoşula bilməyəcəyi rəsmən deyildi. Hətta ABŞ rəsmisi açıq mətnlə "Gürcüstan ərazi bütövlüyü problemi yaşadığı vaxtda Rusiya ilə bir formatda necə ola bilər?! formasında hökmünü də ortaya qoydu. Məntiqi olaraq deyilməlidir ki, əgər Prezident Əliyevin "üç Qafqaz ölkəsinin əməkdaşlığını başlatmaq" çağırışına zamanında lazımi diqqət ayrılsaydı, "6-lıq" formatında Rusiya-Gürcüstan əməkdaşlığı bu qədər "ölü mövzuya" dönməzdi. Düzdür, Rusiya-Gürcüstan probleminin kökləri daha dərindir. Ancaq hətta dərin siyasi problemlərin olduğu şəraitdə iqtisadi-ticarət əlaqələrinin rəvan işlədiyinə dair faktlar kifayət qədərdir. Bu da onlardan biri ola bilərdi...
Ancaq bu gün Gürcüstanın Rusiya ilə əməkdaşlıqdan çəkilməsi faktiki olaraq "6- lıq" formatını kəm-kəsirli layihə həddinə düşürüb. Zəngəzur dəhlizi üzərindən İranın da geniş əməkdaşlıq formatlarına ehtiyatlı yanaşdığını nəzərə alsaq bir zamanların çox cəlbedici "6- lıq" formatının əslində "4- lük" halına gəlməsinin əlamətlərini görməkdəyik. Regionun siyasi özəlliklərindən və dəyişən konyukturadan asılı olaraq prosesləri 6-dan "4-lüyə" transformasiya etmək çevikliyini də hamıdan əvvəl İlham Əliyev göstərdi. Lap son günlər bölgə səfərlərinin birində Türkiyə-Rusiya əməkdaşlığını regional təhlükəsizlik üçün çox əhəmiyyətli faktor adlandıran İlham Əliyev əslində bununla yeni şərait üçün 2 region + 2 qeyri-region ölkəsi olmaqla "3+3" əvəzinə "2+2" formatı barədə müzakirələrə yol açdı. Həqiqətən də İlham Əliyevin həmin bəyanatından sonra siyasi dairələrdə "2+2" ən çox müzakirə edilən layihələrdən birinə çevrilib. Beləliklə, İran və Gürcüstanın sırf öz mülahizələri ilə "6-lıqdan" kənar qalacaqları halda Azərbaycan Prezidentinin yeni təşəbbüsü olan "2+2"- nin yolu açıqdır…
Aydın QULİYEV
