Məlum olduğu kimi, 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra regionda yeni əməkdaşlıq platformasının yaradılması təklifi irəli sürülüb. Bu platforma Cənubi Qafqazın 3 ölkəsi olan Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistanla Türkiyə, Rusiya və İrandan ibarət altılıq və yaxud da “3+3” formatını özündə ehtiva edir. Lakin qonşu Gürcüstan lap əvvəldən “3+3” regional əməkdaşlıq platformasına qatılmaqdan imtina edib.
Rəsmi Tiflis belə hesab edir ki, Moskva ilə mövcud münasibətləri, Cənubi Osetiya və Abxaziya kimi məsələlərin həllini tapmaması Gürcüstanın Rusiya ilə eyni əməkdaşlıq platformasında təmsil olunmasına imkan vermir. Bu səbəbdən Gürcüstan “3+3” platformasında indiki şərtlər daxilində iştirakını mümkünsüz hesab edir. Cənub qonşumuz İranın yeni administasiyası da “3+3” əməkdaşlıq platformasına müsbət yanaşmır. İran bunu Azərbaycana münasibətdə bəzi son addımları ilə də nümayiş etdirir. Həsən Ruhani dönəmində İran sözügedən platformaya yaxından maraq göstərdiyi halda, İbrahim Rəisi administasiyası məsələyə fərqli prizmadan yanaşır. Hazırda İranın mövqeyi bu ölkənin “3+3” platformasına qoşulmaq niyyətində olmadığını göstərir. Azərbaycanın yanaşması bundan ibarətdir ki, qeyd edilən əməkdaşlıq platformasının yaradılması regional əməkdaşlığa, sülhün bərqərar olmasına mühüm töhfələr verə bilər. Amma Gürcüstan və İranın indiki mövqeyi platformanın nəzərdə tutulmuş şəkildə yaradılmasına imkan vermir. Bu şəraitdə Azərbaycan regional əməkdaşlığın yeni formasını təklif edir. Yeni platformanın hansı formatda təşkil edilə biləcəyini Prezident İlham Əliyev Cəbrayıl ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə görüşündə açıqlayıb. Türkiyə-Rusiya əməkdaşlığını Cənubi Qafqazın sabitliyinin təminatı kimi dəyərləndirən Prezident İlham Əliyev regionda real praktiki əməkdaşlıq çərçivələri müəyyən olunduğunu bildirib. Qeyd edilən kontekstdə dövlət başçısı Türkiyə-Rusiya-Azərbaycan-Ermənistan formatının yaranmasını gündəmə gətirib. Bununla Azərbaycan regionda “3+3” platforması əvəzinə “2+2” formatını irəli sürür. “3+3” platformasının yaranması Gürcüstan və İran üzündən mümkünsüz olduğu halda, “2+2” formatının yaranması tamamilə realdır. Çünki mövcud Türkiyə-Rusiya əməkdaşlığı yüksək səviyyədədir və bu ölkələr Cənubi Qafqazda sabitliyin təminatçısı qismində çıxış edir. Azərbaycanın hər iki ölkə ilə əməkdaşlığı yüksək səviyyədədir. Ermənistana gəlincə, bu ölkənin “2+2” formatına qoşulmaqdan başqa yolu yoxdur. Çünki Ermənistanın gələcək rifahı Azərbaycan, Türkiyə və Rusiya ilə əməkdaşlıqdan asılıdır. Baş verənlər isə İrəvanın da bu reallığı qəbul etmək üzrə olduğunu deməyə əsas verir.
Göründüyü kimi, Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqlar həm də vacib tarixi hadisələrlə bir oxşarlıq təşkil edir. 1921-ci ildə imzalanan Qars müqaviləsindəki tərəflərdən yalnız Gürcüstan Rusiya amilini rəhbər tutaraq prosesdən kənarda qalır. Digər ölkələr isə yenə masa ətrafındadır. “Qars” müqaviləsi Naxçıvanın təhlükəsizliy üçün qarant olmuşdursa, onun bənzəri “2+2” Qarabağa dair sülhün əldə olunmasına səbəb ola bilərmi?
Politoloq Əhəd Məmmədli “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, region üçün önəmli olan “3+3” formatından Gürcüstanın boyun qaçırdığını Ərdoğan da G20 sammitində jurnalistin sualını cacablandırarkən etiraf etdi: “Amma Gürcüstanın bu addımı bir qədər anlaşılan deyil. Rusiya onların iki bölgəsindəki separatçı rejimi dəstəkləyir. Onların müstəqilliyini tanıyıb. Bundan artığı ola bilməz, ancaq maraqlıdır ki, Gürcüstan həmin ölkə ilə diplomatik münasibətini kəsməyib, saxlayır. Ancaq nədənsə, yalnız “3+3” formatı ərsəyə gələndə Gürcüstanın yadına Rusiya düşdü. Bir vaxtlar Rusiya Abxaziyadan Ermənistana yol açmaq istəyirdi. Ona da Gürcüstan müsbət yanaşırdı. Buradan aydın şəkildə hiss edilir ki, ABŞ-ın Gürcüstana təzyiqi var. İran da çalışır ki, hansısa paya sahib olsun. Bu cür davranışlar çılğın yeniyetmənin addımlarına bənzəyir. Altılıq da olmasa, dördlüklə bu format uğurla davam edə bilər. Ermənistanın buna getməkdən başqa şansı yoxdur. Dördülük formatı regionun təhlükəsizliyi, iqtisadi inkişafı üçün yeni konfiqurasiya yarada bilər. Görünür, Rusiya və Türkiyənin regiondakı fəallığı bəzi ölkələrin maraqlarına cavab vermədiyi üçün Gürcüstan vasitəsilə belə qarışıqlıq salırlar. Bəli, bu dördlük tarixi təzələyib, Qarabağla bağlı yetkin sülh sazişinin ərsəyə gəlməsinə yardımçı ola bilər”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
