Məlumdur ki, Vətən müharibəsinin nəticəsi olaraq ötən il noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanatın 9-cu maddəsində Azərbaycanın qərb bölgələri ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsini təmin edəcək infrastrukturun qurulması qeyd olunur. Bu isə Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə mümkündür.
Sözügedən dəhlizin işə düşməsi Vətən müharibəsindən sonra regionda yeni əməkdaşlıq əlaqələrinin qurulması baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Bakıda keçirilən Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasına üzv Dövlətlərin Baş Prokurorlarının ilk iclasının iştirakçılarına ünvanladığı müraciətdə də bu məqamı xüsusi olaraq qabardır: “Hazırda regionda yeni reallıq yaranıb. Zəngəzur dəhlizinin açılması regional əməkdaşlığın inkişafına əsaslı töhfə verəcək. Hesab edirəm ki, iclasda Türk Şurasına üzv Dövlətlərin Baş Prokurorluq Şurasının təsis edilməsi regionumuzda insan hüquq və azadlıqlarının etibarlı müdafiəsinə, cinayətkarlığın bütün formalarına qarşı mübarizədə səylərimizin birləşdirilməsinə və qarşılıqlı əməkdaşlığın daha səmərəli həyata keçirilməsinə təkan verəcək”. Regionda təsir gücü kifayət qədər yüksək olan Rusiya da Zəngəzur dəhlizinin açılmasının vacibliyini ən yüksək səviyyədə bəyan edir. Elə bu günlərdə Rusiya prezidenti Vladimir Putin Valday Beynəlxalq Diskussiya klubunun plenar iclasında çıxışında bu xüsusda bildirib: ”Azərbaycan Naxçıvanla normal əlaqənin qurulmasında, kommunikasiyaların açılmasında maraqlıdır. Bu, Ermənistan qarşısında duran ən birinci vəzifələrdən biridir. Regionda səmərəli iqtisadi həyatın, səmərəli əməkdaşlığın qurulmasında, o cümlədən Azərbaycanla gələcəkdə münasibətlərin qurulmasında, Türkiyə ilə münasibətlərin donunun açılmasında, bu münasibətlərə müasir xarakterin verilməsində - Ermənistan prinsipcə bunda maraqlıdır. Bu, bu və ya digər halda əsas məqsədə nail olunmasına gətirib çıxarmalıdır - iki dövlətin təhlükəsiz mövcudluğunun və iqtisadi inkişaf üçün şərtlərin yaradılmasına gətirib çıxarılmalıdır. Bunu etmək mümkündürmü, ya yox? Mümkündür”. Ekspertlər hesab edir ki, Londondan Pekinə, Bakıdan İstanbula, ümumilikdə isə Avrasiyanın orta xəttində şərqlə qərbi, şimalla cənubu birləşdirəcək bu nəqliyyat dəhlizi nəhəng coğrafi məkanda iqtisadi və kommunikasiya əlaqələrinin möhkəmləndirilməsinə ciddi töhfə verəcək. Beynəlxalq siyasət və hüquq üzrə israilli mütəxəssis Mixail Finkel məsələ ilə bağlı “axar.az” portalına açıqlamasında başqa bir maraqlı məqama da diqqət çəkir. Ekspert bildirir ki, hazırda yaşanan Zəngəzur dəhlizi problemi Rusiya Federasiyasının Kalininqrad məsələsini xatırladır. Onun sözlərinə görə, Zəngəzur dəhlizi Naxçıvanda yaşayan vətəndaşların həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması səbəbindən Azərbaycan üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir: “Bu yaxınlarda Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında Zəngəzur dəhlizinin, Azərbaycanın qərb rayonlarını Naxçıvanla birləşdirən və Ermənistan ərazisindən keçməli olan 40 kilometrlik arteriyanın taleyi ilə bağlı görüş oldu. Azərbaycan üçün, təbii ki, bu ən vacib məsələdir. Söhbət coğrafi baxımdan Azərbaycanla əlaqəsi kəsilmiş regionda yaşayan azərbaycanlıların güzəranının yaxşılaşdırılmasından gedir. Şəxsən mənə bu, bir vaxtlar Rusiya Federasiyasında olan eyni problemi, Kalininqrad vilayətinin fəaliyyətinin təmin edilməsi məsələsini xatırladır. Bildiyiniz kimi, Kalininqradın Rusiya Federasiyası ilə birbaşa əlaqəsi yox idi. Buna görə də Rusiya Federasiyasının Kalininqrad vilayətinə çıxışı, rus maşınlarının sərbəst hərəkəti qanuni olaraq təmin edilib”. Analitikin nəzərinə görə, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı bu gün yaşadığımız problem eyni şəkildə həll olunmalıdır.
Ukrayna Ali Radasının (parlament) deputatı, Nəqliyyat və infrastruktur komitəsinin katibi Gennadiy Vatsak isə hesab edir ki, Zəngəzur dəhlizi təkcə Türkiyə ilə yeni nəqliyyat əlaqəsi deyil: “Bu, Azərbaycan və Ermənistanın müharibədən sonrakı böhrandan çıxmağa başlamasının bariz göstəricisidir". O bildirir ki, İkinci Qarabağ müharibəsinin kifayət qədər qısa müddətdə başa çatması geosiyasi baxımdan böyük uğurdur: “Ukrayna bunun nə qədər çətin olduğunu və nə qədər güc və səbr tələb etdiyini çox yaxşı bilir, axı ölkəmizdə hərbi əməliyyatlar artıq səkkizinci ildir davam edir". O qeyd edib ki, Ermənistan və Azərbaycan indi ancaq hələ də kövrək olan sülhü möhkəmləndirməli və daimi inkişafa can atmalıdır: "Burada danışıqlar aparmaq və qarşı tərəfi dinləmək, xüsusən nəqliyyat əlaqələrinin bərpa edilməsi və qurulması kimi layihələr də çox vacibdir. Bu baxımdan, Zəngəzur dəhlizinin açılması Azərbaycanın regionlarının, o cümlədən bölgənin dünya ilə əlaqəsi səbəbindən günün tələbidir. İstənilən regionun və ya ayrıca bir ölkənin inkişafı üçün müxtəlif infrastruktur, mədəni, sosial layihələr həmişə qonşu ölkələrlə əlaqələrin qurulması, iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi istiqamətində bir addımdır. Amma bu cür layihələr elə həyata keçirilməlidir ki, proses iştirakçılarının hər biri tamhüquqlu oyunçu olsun, eyni zamanda təşəbbüslərin iqtisadi məqsədəuyğunluğu nəzərə alınsın, qarşılıqlı hörmət, bütün regionun hüquq və maraqlarının müdafiəsinə qarşılıqlı riayət edilməsi olsun. Yalnız belə yanaşma ilə regionda sülhün, sabitliyin bərqərar olması və ölkələrin keyfiyyətcə yeni beynəlxalq səviyyəyə çıxması üçün zəruri olan iqtisadi və millətlərarası münasibətlərin bərpası və sabitləşməsi baş verə bilər".
Ramil QULİYEV
