Bu gün dünyada memarlıq incisi kimi tanınan məşhur Kreml sarayının baş memarı Əliş Kərəmli olub. Yəni təxminən 650 il əvvəl tikilən bu misilsiz abidənin memarı Azərbaycan torpağının yetişdirdiyi şəxsdir.
Əliş Kərəmli Yaxın Şərq, Qafqaz, İran, Hindistan və doğma vətəni Azərbaycanda ən məşhur sənətkarlardan biri olub. Ə.Kərəmli Dəməşqin Bağlar bölgəsindəki məhəlləsində ərəb üslublu üç əzəmətli dördmərtəbəli binanın, Dəclə çayı üzərindəki beş tağlı Bağdad körpüsünün, Krım yarımadasında Baxçasaray mülkünün və fəvvarələrin, gürcülərin qədim paytaxtı Msxetada (Tiflis yaxınlığı) Knyaz Dodianın sarayının, Təbrizdə Kərim ağa torcasının (kompleks), Şirazda nəhəng 80 otaqlı Karvansaranın, Dəbil şəhərindəki Cümə məscidinin, Şamaxıda bugünümüzədək qalıqları duran köhnə şəhərə giriş körpüsünün və onlarla tikilinin müəllifi kimi tanınıb.
Memar Kərəmlinin şöhrəti qısa vaxtda vətənin hüdudlarını aşmış, onun sənətkarlıq qabiliyyəti Moskva Knyazı Dmitri İvanoviçin də diqqətindən yayınmamışdı. Əliş Kərəmli Moskvaya böyük knyazın dəvəti ilə gedib. 14 mart 1367-ci ildə Əliş bəylə Moskvanın böyük knyazı Dmitri İvanoviç arasında müqavilə bağlanır. Müqaviləyə əsasən, Əliş bəyə öz işində tam sərbəstlik verilir. Heç kəs onun işlərinə qarışa və hər hansı formada ona təsir göstərə bilməzdi. Bir kimsə özünü ondan üstün tuta bilməsin deyə, Dmitri İvanoviç hətta ona boyar titulu və səlahiyyətini də verir.
Müqavilədə istənilən həcmdə maliyyə təminatına söz verilir, böyük knyaz tərəfindən gizli nəzarətlərə, qəfil təftişlərə, maliyyə hesabatlarına yol verilmir. Deyilən vaxtdan da tez bir zamanda tikinti başa çatır. Adamlar dəstə-dəstə ətraf yerlərdən də gəlir, hamının “Kreml” adlandırdığı bu gözəl tikiliyə tamaşa etməkdən həzz alırdılar.
Rus mənbələrinin yaydığı məlumata görə, Kreml inşa edildikdən sonra memar Moskva knyazınin göstərişi ilə zəhərlənərək öldürülüb. Maraqlıdır, Kremli inşa etmiş şamaxılı məşhur memarı niyə öldürüblər?
“Qətlin icra olunmasında başlıca məqsəd böyük memarımızın adını yox etmək və “Kremli” ucaldan sənətkarımızı tarixdən silmək idi”
Tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, rus tarixçilərinin özləri iddia edir ki, IV İvan Qroznının vaxtından etibarən tarix saxtalaşdırılmağa başlayıb: “Kremlin tikintində əsas əməyi olan azərbaycanlı memarla da bağlı tarix saxtalaşdırılıb. Ümumiyyətlə, Kremlin tarixi ilə bağlı yayılmış məlumatlar yanlışdır. Indiki dövrdə bir qrup rus qəbul edə bilmir ki, Kremllə bağlı Azərbaycan memarının adı hallansın”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, Kremli inşa etmiş azərbaycanlı memarın ölümü qəsdən baş verib: “İşi bitəndən sonra memarı öldürüblər. Bu kimi faktlar yetərincədir. Belə ki, azərbaycanlı general mayor Məmmədbağır Bağırovun fəaliyyəti ilə bağlı kitab nəşr etmişik. Həmin kitabda da qeyd etmişik ki, Bakı Hava Hücumu komandanı, general mayor Məmmədbağır Bağırov müharibə dövründə Moskvaya lazım idi. Müharibədən sonra isə Moskvaya çağrılaraq həkim müayinəsindən keçmək adı ilə öldürülür”.
Tarixçi alim bildirdi ki, Kremli ucaldan azərbaycanlı memar 1371-ci ilin iyun ayında qətlə yetirilib. Onun şərəfsiz qətlinin icra olunmasında başlıca məqsəd böyük memarımızın adını yox etmək və Kremli ucaldan sənətkarımızı tarixdən silmək idi.
Günel CƏLİLOVA
