Ermənistanın üzləşdiyi sosial-iqtisadi problemlər bu ölkədən əhalinin xaricə köçünün daha sürətli xarakter almasına səbəb olub. Bu proses İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra özünü daha qabarıq büruzə verir. Məsələn, son araşdırmalardan bəlli olub ki, 2021-ci ilin ilk 6 ayında 22 min Ermənistan vətəndaşı Rusiya vətəndaşlığı alıb. Bu, son dörd ilin müvafiq dövlrləri ilə müqayisədə rekord rəqəmdir. Məsələn, 2017-ci ilin ilk yarısında Rusiya pasportu alanların sayı 11 min 500 nəfər idi.
Ermənistan, vətəndaşları Rusiya pasportu alan ölkələrin arasında saya görə Ukrayna, Qazaxıstan və Tacikistandan sonra 4-cü yeri tutur. Lakin ölkə əhalisinin sayına nisbətdə Rusiya vətəndaşlığı alan vətəndaşlarının faizinə görə Ermənistan bütün ölkələr arasında birincidir. “Azatutyun” radiosu bildirir ki, bundan əvvəl mühacirətə əsas səbəb iqtisadi problemlər idisə, indi buna müharibədən sonrakı qorxular da əlavə olunub. Moskvada mənzillənmiş ARMROST Rusiya-Ermənistan hüquqşünaslar assosiasiyasının miqrasiya məsələləri üzrə eksperti Ruben Kirakosyan bununla bağlı bildirib: “Problem bundadır ki, bu gün Ermənistanda müharibə sonrası depressiv mühit hakimdir. Bu da, əlbəttə ki, adamların gündəlik həyatına təsir edir. Və təəssüf ki, bəziləri müvəqqəti də olsa, Rusiyaya köçmək qərarı qəbul edir. Çünki bu regionda yaxın vaxtlarda hansı üfüqlərin açılacağı naməlumdur. Bütün hallarda belə qərarlar çətin qəbul edilir. Amma belə bir meyl var ki, köçənlər burada, Rusiyada həmişəlik qalırlar”. Koronavirus pandemiyası məhdudiyyətlərinə baxmayaraq Rusiya Miqrasiya Xidmətində qeydiyyata düşən və Rusiya vətəndaşlığı almaq üçün hüquqi prosesə başlayan Ermənistan vətəndaşlarının sayı bu il də artıb. Rusiya Miqrasiya Xidmətində qeydiyyatdan keçən Ermənistan vətəndaşlarının sayı bu ilin ilk altı ayında 300 min nəfər olub. Ötən ilin analoji dövründə bu rəqəm 200 min nəfər idi. Başqa sözlə, 2021-ci ilin birinci yarısı üçün Ermənistan əhalisinin 10 faizi Rusiyada qeydiyyata düşüb. Həm də söhbət müstəsna olaraq leqal miqrantlardan gedir. Halbuki, Rusiyada qeyri-leqal statusda yaşayan və işləyənlər də çoxdur. Bu rekord miqrasiya göstəricilərinə Rusiya hakimiyyətinin miqrasiya sahəsində həyata keçirdiyi siyasətin də təsiri olub. Hazırda Rusiyada əcnəbilər daha tez hüquqi status ala bilir. Ruben Kirakosyan bu xüsusda qeyd edir: “Rusiya qanunvericiliyi bu gün ölkədə leqallaşma qaydasını liberallaşdırıb və sadələşdirib. Çünki Rusiyanın ciddi demoqrafik problemləri var. Rusiya başqa ölkələrin, xüsusilə də Avrasiya İqtisadi İttifaqına üzv olan ölkələrin vətəndaşlarına vətəndaşlıq verməkdə maraqlıdır. Bu ölkələr, şərti desək, eyni mədəniyyət və dil məkanında yaşayırlar, bir çoxlarında hələ sovet dövrünün genetik yaddaşı qalıb. Bu mexanizm bu gün yaxşı işləyir. Rusiyada miqrasiya xidməti öz işini son dərəcə asanlaşdırıb”.
Hüquqşünas bildirib ki, 2018-ci ilin “Məxməri inqilabı”ndan sonra çoxları Ermənistana qayıtmaq barədə danışırdı, lakin indi, xüsusilə də müharibədən sonra belə meyllər müşahidə olunmur: “İndi statistika belədir ki, miqrasiya yüksəlib, biz bu faktı öz işimizdə qeyd edirik. Ermənistanda bir çoxlarının sosial, əmək və başqa problemləri var. Odur ki, bura gələnlərin böyük qismi daha Ermənistana qayıtmır”. Ermənilər, bir qayda olaraq, Rusiya pasportu alandan sonra da Ermənistan pasportundan imtina etmirlər. Rusiya qanunverciliyi də buna yol verir.
Demoqraf Artak Markosyan isə, miqrasiya ilə yanaşı, təbii artım məsələsinin də ciddi problem olduğunu bildirir: “Əgər Ermənistanın müstəqilliyinin ilk ilində - 1991-ci ildə 78 min uşaq doğulmuşsa, 2020-ci ildə bu rəqəm 36 min 448-ə enib. 2020-ci ildə, epidemiya və müharibə ilə bağlı ölüm sayı çox olduğundan, bu rəqəm doğuşlarla demək olar eyniləşib. Amma Ermənistanda doğumun azalması artıq 1990-cı illərdən başlamışdı. O vaxt doğum və ölüm rəqəmlərinə Birinci Qarabağ müharibəsi, ağır sosial-iqtisadi vəziyyət və zəlzələ ciddi təsir göstərmişdi”. Ekspert əlavə edib ki, burada ciddi fəsadlardan biri də ölkədən kütləvi miqrasiyanın güclənməsi olub. Onun sözlərinə görə, miqrasiya 1992-1994-cü illərdə özünün pik səviyyəsinə yüksəlib: “Məhz həmin illərdəki güclü miqrasiya sonrakı demoqrafik proseslərə ciddi təsir edib. Əhali artımı və ya azalması əvvəlki nəslin payına düşən doğum faizindən asılı olur”. Onun sözlərinə görə, 1980-ci illərdə əhalinin sıçrayışlı artımı 1950-1960-cı illərin “uşaq bumu” ilə bağlı idi. Ekspert bildirir ki, 1980-ci illərdə doğulanlar 25-30 yaşlarında nikaha girərək yüksək doğum faizini təmin etməli idi, amma 1990-cı ilin hadisələri bu təbii artımı əngəlləyib: “Bizdə doğumların tədrici yox, kəskin enişi baş verib. 2002-ci ildə 1992-ci illə müqayisədə doğuşların sayı 60 faiz azalıb. Bu, bütün keçmiş sovet respublikaları arasında doğumların ən böyük azalması idi. 1980-ci illərdə doğulanlar müstəqillik nəsli sayılır. Onların reproduktiv dövrü məhz 2000-ci illərə təsadüf edirdi. Lakin məhz həmin illərdə demoqrafik siyasət yürüdülməyib, doğuşlar mükafatlandırılmayıb və stimullaşdırılmayıb”. Ekspert bildirir ki, Ermənistan müstəqillik əldə etdikdən 30 il sonra reproduktiv fazaya artıq 1990-cı, 2000-ci illərdə doğulanlar daxil olmuşdu. Bu nəslin sayı isə çox deyildi. Markosyan bildirib ki, 2000-2002-ci illərdə doğulmuş minlərlə gəncin həyatına müharibə son qoyub: “Bizim hələ 2025-2026-ci illər üçün imkan pəncərəmiz var. Bu həm də onunla bağlıdır ki, 1980-lərin sonlarında doğulanlar hələ də reproduktiv yaşdadırlar. Onların hələ artım potensialı var”. Demoqrafın fikirncə, bu imkandan istifadə etməklə Ermənistan 2025-2026-cı illərdə heç olmasa təbii artıma nail ola bilər.
Lakin ekspert xəbərdarlıq edib ki, hazırda daha bir müharibədən sonra yaşadıqları mühitin təhlükəsizliyi adamlar üçün prioritet olub və bu, ölkədən daha bir kütləvi axına təkan verə bilər.
Samirə SƏFƏROVA
