Postmüharibə dövründə Azərbaycan üçün əsas məsələlərdən biri ordusunun yüksək döyüş hazırlığını qorumaq, onu yeni hərbi texnika ilə təmin etməkdir. Bu istiqamətdə hərbi hava qüvvələrinin modern döyüş təyyarləri ilə təchiz edilməsi xüsusi diqqət mərkəzində yer alır.
Müdafiə nazirinin müavini – Hərbi Hava Qüvvələrinin komandanı general-leytenant Ramiz Tahirov qeyd edilən xüsusda maraqlı açıqlamalar verib: “Azərbaycan ordusunda, o cümlədən Hərbi Hava Qüvvələrində bütün islahatlar Ali Baş Komandanın rəhbərliyi altında həyata keçirilir. Hər bir qoşun növünün öz inkişaf strategiyası və proqramı var”. Onun sözlərinə görə, yeni silahların, texnologiyaların alınması, şəxsi heyətin hazırlığı və digər məsələlər konseptual şəkildə yerinə yetirilir: “Hərbi Hava Qüvvələri üçün yeni təyyarələrin alınması nəzərdə tutulur. Bu istiqamətdə danışıqlar aparılır. Ekspertlər tərəfindən bizə təqdim edilən təyyarələrin imkanları öyrənilib. Yəqin ki, yaxın gələcəkdə ictimaiyyət hansı təyyarələrin alınacağını biləcək”.
Zaman-zaman mediada Azərbaycanın yeni qırıcı təyyarələr alacağına dair məlumatlar yayılır. Mediada alınacaq təyyarələrin Pakistan-Çin birgə istehsalı olan “JF-17 Thunder” olacağı bildirilsə də, hələ də bu məsələdə konkretlik yoxdur. Lakin komandanın son açıqlaması Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri üçün yeni təyyarənin alınması prosesinin artıq yekunlaşmaq üzrə olduğunu göstərir. Bəs Azərbaycan haradan və hansı qırıcı təyyarələri alacaq? Qeyd edək ki, Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri nümayəndələri ötən il Rusiyanın döyüş təyyarələri istehsal edən hərbi-sənaye müəssisələrinə səfər edib. Həmin vaxt Su-35 və MiQ-35 təyyarələrinin Azərbaycana tədarükü barədə danışıqlar aparılıb. Hər iki tip çoxfunksiyalı və yüksək manevrli döyüş təyyarələrinin özəlliyi onların “4++” nəslinə aid olmasıdır. Bu nəsil təyyarələrə qədər istehsal olunan digər döyüş qırıcıları yalnız modernizə olunaraq onların müəyyən imkanları artırılırdı. Bu təyyarələrin üstün xüsusiyyətlərindən biri də onların maksimal uçuş uzaqlığıdır. Bu göstərici Su-35-də 4500 kilometr, MiQ-35-də isə 3500 kilometrdir. Hər iki təyyarədə hədəfləri aşkar etmək üçün yeni tip radiolokasiya stansiyaları quraşdırılıb. Açıq arxitekturası olan hər iki təyyarə lokal müharibənin aparılmasında mühüm rol oynayan radioelektron mübarizə vasitələrindən ibarət rəqəmsal müdafiə kompleksləri ilə təchiz edilib. Bu, həmin təyyarələrə bütün növ müasir aviasiya silahlarından istifadə etmək imkanı verir. Ən yeni texnologiyaların tətbiqi ilə istehsal edilən Su-35 təyyarəsi “hava-hava” sinfinə aid yeni R-37M səsdən sürətli raketlərdən istifadə edir və məhz buna görə də 300 kilometr uzaqlıqda olan hava hədəflərini məhv etmək imkanına malikdir. Düşmənin hava hücumundan müdafiə vasitələrinin əhatə etdiyi zonadan kənarda qalmaqla yüksək dəqiqlikli silahlarla yerüstü və suüstü hədəflərə effektiv zərbələr endirməyə malik olan Su-35 təyyarəsi 12, MiQ-35 təyyarəsi isə 9 ədəd müxtəlif tipli aviasiya məhvetmə vasitələri daşımaq üçün asqı nöqtəsinə malikdir. Su-35 və MiQ-35 qırıcılarının fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də uzaq məsafədə eyni vaxtda bir neçə hava hədəfinin aşkar edilməsi, izlənməsi və məhv edilməsidir. Azərbaycan ordusunun bu növ qırıcı təyyarələrlə gücləndirilməsi döyüş əməliyyatları zamanı onlara ordumuzun qoşun növləri və qisimlərini havadan dəstəkləməklə yanaşı, düşmənin yerüstü qoşun qruplaşmasını, hərbi və strateji əhəmiyyətli obyektlərini məhv etmək imkanı verə bilər. Bu səbəbdən həmin təyyarələrin alınması istisna olunmur. Bununla yanaşı, hərbi ekspert Ədalət Verdiyev “sputnik” portalına açıqlamasında qeyd edib ki, böyük ehtimalla, Azərbaycan yaxın perspektivdə İtaliyadan M-346 tipli təlim-döyüş təyyarələri alacaq: “Hələ 2018-ci ildə III “ADEX-2018” Azərbaycan Beynəlxalq Müdafiə Sərgisində “Leonardo” şirkətinin satış üzrə təmsilçisi Françesko Molinari söhbət zamanı mənə şirkətin Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri ilə M-346 təlim döyüş təyyarələrinin alınması barədə danışıqlar apardığını bildirmişdi. Daha sonra bu şirkətin rəsmiləri ilə Azərbaycan prezidenti arasında görüşlər baş tutmuşdu”.
Ekspert bildirib ki, azərbaycanlı pilotlar daha əvvəl iki dəfə İtaliyada yerləşən aviabazada bu qırıcıları sınaqdan keçiriblər: “Bu təlim-döyüş təyyarələri öz texniki uçuş xüsusiyyətlərinə görə bütün analoqlarından daha üstündür. Onların qənaətcil və daha yüksək sürətə malik olması əsas üstün keyfiyyətlərdən biri hesab edilir. Bəzən M-346 təyyarələrini öz sinfinin “Səma Ferrari”si də adlandırırlar”. Ədalət Verdiyev bildirib ki, İtaliyanın “Leonardo” şirkəti 30 ədəd M-346 qırıcısını İsrailə satıb: “İsrail ordusunun hər hansı bir hərbi texniki vasitəni əldə edərkən ona qarşı irəli sürdüyü tələblərin nə qədər ciddi olduğu hər kəsə məlumdur. Əgər davamlı olaraq müharibə şəraitində olan İsrail “Leonardo” istehsalı təyyarəyə üstünlük veribsə, deməli, ondan üstün ola biləcək digərini tapa bilməyiblər”. Hərbi ekspert bildirib ki, Azərbaycan Pakistan və Çinin birgə istehsalı olan “JF-17 Thunder” təyyarələri ilə də maraqlanıb: “Bu təyyarələrin alınıb gətirilməsi, müqavilənin imzalanacağına dair məlumatlar həmişə olub. Lakin M-346-dan fərqli olaraq, Pakistan tərəfi ilə belə bir müqavilə imzalanmayıb. İtaliya ilə isə M-346-nın alınmasına dair müqavilə imzalanıb və onların Azərbaycana çatdırılması üçün istehsal prosesi davam edib”. Ədalət Verdiyev vurğulayıb ki, qırıcıların alınması uzun müddət davam edən təhqiqatlar, araşdırmalar tələb edən bir prosesdir və sıradan bir addım deyil. Bu, istehsalçı və idxalçı arasında ən azı yaxın 30 ildə münasibətlərin perspektivi nəzərə alınmaqla həyata keçirilir.
İtaliyanın “Leonardo” şirkətinin istehsalı olan “Alenia Aermacchi M-346 Master” hərbi məqsədlər üçün istifadə olunan reaktiv təlim-məşq təyyarəsidir. Əvvəllər Rusiyanın “Yakovlev” şirkəti ilə birlikdə istehsalı planlaşdırılsa da, 2000-ci ildə tərəfdaşlığın ləğv olunmasından sonra "Alenia Aermacchi" şirkəti M-346 təyyarəsini ayrılıqda istehsal etməyə başlayıb. 2016-cı ildə "Alenia Aermacchi"nin "Finmeccania" şirkətinə birləşməsindən sonra əsas istehsalçı 2017-ci ildən etibarən "Leonardo" şirkəti adlanır. Qırıcının ekipajı iki nəfərdir. Təyyarə xarici asmalarda 3000 kiloqarm ağırlığında raket və ya aviabomba daşıya bilər. Təyyarənin ilk uçuşu 2004-cü ildə həyata keçirilib. Hazırda İtaliya, İsrail, Sinqapur və Polşanın hərbi hava qüvvələri tərəfindən istismar olunur.
Ramil QULİYEV
