Son günlərdə İran-Azərbaycan münasibətlərində müşahidə olunan müsbət meyllər Ermənistanda da xüsusi diqqətlə izlənilir. Bu haqda danışmazdan öncə xatırladaq ki, İranın öz vətəndaşlarının və sürücülərin Dağlıq Qarabağ və Laçın bölgələrinə Ermənistan ərazisindən keçməklə girməsini qadağan etməsindən bir gün sonra Azərbaycan saxladığı iki iranlı sürücünü ölkəsinə qaytarıb.
Qeyd edək ki, Azərbaycan haqlı olaraq İran iş adamlarının ermənilərin yaşadığı ərazilərlə qanunsuz əlaqələrə son qoymağı tələb etmişdi. Bu məqsədlə ilk növbədə diplomatik kanallarla müvafiq mesajlar göndərildi. Daha sonra isə dövlət bu məsələ ilə bağlı qarşı tərəfə nota təqdim etdi. Bütün bunlara adekvat reaksiya olmadığı halda dövlət zəruri tədbirlərə əl ataraq qəti addımlar atdı. Azərbaycan tərəfi Gorus-Qafan yolunun Qubadlıdan keçən hissəsində, yəni ölkənin suveren ərazisində polis postu yerləşdirdi və Ermənistana keçən yük maşınlarından tranzit yükdaşımalar haqda müvafiq qanunun tələblərinə əsasən yol vergisi tutulmağa başladı. Ardınca Qarabağa qanunsuz daxil olmuş iki iranlı sürücü geri qayıdarkən həmin postda saxlanıldı. İran tərəfi isə, öz yük maşınlarının Qarabağa qanunsuz daxil olmasını dayandırmaq əvəzinə, Azərbaycan tərəfinin bu addımlarına aqressiv reaksiya göstərdi, iranlı rəsmilər bir-birinin ardınca Azərbaycanın ünvanına əsası olmayan iddialar, böhtanlar səsləndirdilər. İş o yerə çatdı ki, İran son 30 ildə ilk dəfə Azərbaycanla sərhəddə irimiqyaslı “Xeybər fatehləri” təlimləri keçirdi. Guya bu təlimlər “sionist rejimin bölgədəki varlığına” qarşı yönəlmişdi. Lakin bütün bu təhdidlər, aparılan təbliğat və İran rəsmilərinin əsassız bəyanatları Azərbaycanın mövqeyini dəyişdirə bilmədi, çünki bu gərginliyi başladan tərəf Azərbaycan deyildi. Azərbaycan sadəcə olaraq öz qonşusundan onun ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmət edilməsini tələb edirdi, heç bir ölkənin onun suveren hüquqlarını, ərazi bütövlüyünü pozmasına imkan verməyəcəyini bəyan etmişdi və öz mövqeyində qəti olduğunu bir daha nümayiş etdirirdi. Nəticədə Tehranda, görünür bunu aydın dərk etdilər ki, Azərbaycanla davam edən gərginlik ilk növbədə İranın özünün maraqlarına ziddir və yükdaşıma şirkətlərinə Laçın dəhlizindən keçməklə Azərbaycan ərazilərinə daxil olmaq qadağan edildi. Azərbaycan da saxladığı iki iranlı sürücünü ölkəsinə qaytardı.
İki qonşu ölkənin münasibətlərini izləyən təhlilçilərə görə, bu qarşılıqlı addımlar münasibətlərin normal mərhələyə keçdiyini göstərir. Azərbaycan-İran parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun üzvü Aydın Mirzəzadə məsələ ilə bağlı bildirir: "İran mediasında bu iki sürücünün saxlanması məsələsi xüsusi vurğulanırdı, amma nə səbəbdən saxlanması İran vətəndaşlarına açıqlanmırdı. İranın son qərarından sonra mehriban qonşuluq münasibətlərinə uyğun olaraq Azərbaycan da qarşılıqlı addım atdı, iki sürücü buraxıldı, baxmayaraq ki, onlar Azərbaycan ərazisinə qeyri-qanuni keçmişdi və istintaq işini aparmaq mümkün idi". O əlavə edir ki, Azərbaycan bundan sonra da ölkə ərazisinə qanunsuz daxilolmaların qarşısını alacaq: "İran tərəfindən təkcə bəyanatın verilməsini deyil, real həyatda işləməsini də çox arzulayırıq. Nə İranın, nə Azərbaycanın bu bölgədən köçüb getmək imkanı olmadığı üçün iki dövlətin bir-birilə yaxşı münasibət saxlamasından savayı başqa variantı yoxdur. Bütün gərginlik diplomatik gərginlikdən o yana keçmədi, keçə də bilməzdi". Beləliklə, Azərbaycan sübut etdi ki, regionda yersiz gərginlik əbəsdir. Bu niyyətdə olanların qarşısında duracağını da rəsmi Bakı təsdiqlədi. Bütün bunlar Prezident İlham Əliyevin cəsarətli, prinsipial, milli maraqların qorunmasına yönəlmiş addımlarının məntiqi nəticəsi hesab edilir. Eyni zamanda, baş verənlər bir daha onu nümayiş etdirdi ki, heç kim Azərbaycanla diqtə ilə danışa bilməz. Artıq hər kəs bilir ki, Azərbaycan regionda yeni reallıqlar yaradıb. Bu reallıqların müəllifi olan Azərbaycanla heç kim hədə-qorxu ilə danışa bilməz. Yeni şəraitdə ölkəmiz özünün bütün hüquqlarını qorumaq, dost və tərəfdaşları ilə qarşılıqlı maraqlar müstəvisində münasibətlər qurmaqda maraqlıdır. Amma heç bir ölkənin Azərbaycanın suveren hüquqlarını, ərazi bütövlüyünü pozmasına imkan verməyəcəyi də birmənalıdır.
İndi İran-Azərbaycan münasibətlərində müşahidə olunan yumşalma Ermənistana böyük zərbə olub. Ermənistanın İranla dəhliz yaratmaq və iqtisadi kooperasiyanı daha da inkişaf etdirmək cəhdləri iflasa uğrayıb. İran nəzərə alır ki, Azərbaycan regionun nəqliyyat mərkəzidir və iştirakçısı olduğu “Şimal-Cənub” dəhlizi yenə Azərbaycan olmadan səmərəli fəaliyyət göstərə bilməz. Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov da məsələyə bu prizmadan yanaşır: “İranın yollar və şəhərsalma nazirinin müavini Xeyrullah Xademi Tehranın Ermənistan vasitəsilə Gürcüstana yeni tranzit yolunun tikintisində ermənilərlə birgə iştiraka hazır olduqlarını bildirib. Bu, ermənilər üçün çox vacibdir və onların ehtiyaclarını ödəyəcək. Söhbət İran və Ermənistanın Qafqaz dəhlizi adlandırdığı dəhlizin salınmasından gedir. İran Qafqaz dəhlizi ilə Ermənistan, daha sonra Gürcüstan ərazisi ilə Rusiya və Avropaya çıxmağı hədəfləyir. Amma bu dəhliz nə dərəcədə səmərəlidir? Əvvəla, regionda yeni alternativ dəhlizin inşa edilməsi xüsusi xərc tələb edir və mövcud maliyyə imkanlarını nəzərə aldıqda Ermənistan nəqliyyat və logistikaya böyük sərmayə qoyuluşu həyata keçirmək gücündə deyil. Uzun müddət sanksiyalara məruz qalan İranın da bu istiqamətdə resursları güclü hesab olunmur. İkincisi, İran və Ermənistanın bəhs etdiyi ərazinin relyefi yeni dəhliz formalaşdırmaq baxımından cəlbedici deyil. Hətta buna cəhd olunsa belə, bu, müəyyən zaman alacaq. Zəngəzur dəhlizi istifadəyə veriləndən sonra Qərb və Şərqin Azərbaycan üzərindən beynəlxalq yükdaşımalarını artıracağı gözlənilir. “Şərq-Qərb” nəqlıyyat dəhlızının genişlənməsi digər potensial alternativlərin iqtisadi rentabelliyini ciddi şəkildə azaldacaq. Qərb, eləcə də Şərq sanksiyaların tətbiq olunduğu dövlətin iştirak etdiyi beynəlxalq nəqliyyat dəhlizindən daha geniş şəkildə istifadədə maraqlı deyil. Eyni zamanda, bir istiqamətdə yükdaşımalar dəhlizlərin iqtisadi səmərəliliyini azaldır. Nəhayət, Azərbaycan beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinə digər infrastruktur, o cümlədən yeni beynəlxalq hava limanları və Bakı-Tiflis-Qars kimi dəmir yolu şəbəkəsi ilə inteqrasiya olunur və bu da ölkəmizin regionda nəqliyyat habına çevrilməsinə imkan verir”. Bütün bunları nəzərə alan İran Azərbaycanla münasibətləri normal məcraya qaytardıqdan sonra daha Ermənistanla nəqliyyat dəhlizi barədə düşünmür. Bundan ən çox məyus olan tərəf də elə Ermənistandır.
Ramil QULİYEV
