Rusiyanın daxilində daha bir ziddiyyət ocağının meydana çıxacağı gözlənilir. Məlumdur ki, 1991-ci ildə SSRİ dağıldıqdan sonra Çeçenistan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Yakutiya respublikaları Rusiyadan ayrılmağa, müstəqil olmağa can atıb. Lakin 1992-ci ildə sözügedən respublikalar müəyyən şərtlərlə ittifaq müqaviləsinə imza ataraq, Rusiya Federasiyasının tərkibində qalıb.
Daha sonra Tatarıstan və Çeçenistana xüsusi status verilib. Çünki Rusiyanın bu iki subyekti onun tərkibində qalmaq üçün yeni federasiya müqaviləsini imzalamaq istəmirdi. Onları yola gətirmək üçün 1992-ci ildə Çeçenistan və Tatarıstan Rusiya Federasiyası tərkibində “xüsusi status” əldə etdi. Səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi və ya xüsusi statusa dair müqavilə başlanğıcda Tatarıstana geniş muxtariyyət verirdi, lakin getdikcə daha çox simvolik xarakter daşımağa başladı. Nəhayət, 1994-cü ildə Rusiya və Tatarıstan prezidentləri Boris Yeltsin və Mintimer Şaymiyev arasında “idarəetmənin bölüşdürülməsi və səlahiyyətlərin qarşılıqlı paylaşılmasına” dair müqavilə imzalandı. Bu müqavilə Kazana torpaq, resurslar üzərində müstəsna sahiblik hüququ verirdi. Tatarıstan öz dövlət orqanlarını yarada, büdcəsini tərtib edə bilərdi. Müqavilə ilə Tatarıstanın, hətta vətəndaşlıq statusu tətbiq etmək və öz beynəlxalq siyasətini formalaşdırmaq hüququ vardı. Lakin Yeltsindən sonra hakimiyyətə gələn Vladimir Putin elə ilk gündən yerli haklimiyyətlərin lüzumsuz səlahiyyətlərinin azaldılması yolunu tutdu. 2000-ci ilin avqustunda birinci müddətə prezident seçilən Putin federal və yerli qanunlar arasındakı uyğunsuzluğu saatlı bomba ilə müqayisə etmiş və demişdi ki, bu uyğunsuzluqlar dərhal aradan qaldırılmalıdır. Həmin vaxtdan etibarən Kreml tədricən xüsusi səlahiyyətlərin ləğvinə başlayıb.
Belə bir vaxtda Moskva ilə Tatarıstan arasında yeni ziddiyyətin yaranması müşahidə edilməkdədir. İndi hər şey Rusiya Dövlət Dumasının yenicə seçilmiş heyətinin atacağı ilk addımdan daha çox asılı olacaq. Bu seçkilərdən əvvəl Dumaya baxılmaq üçün təqdim olunmuş qanun layihələrindən birində Rusiyanın bütün regionlarının “icra hakimiyyətlərini eyniləşdirən tədbir” nəzərdə tutulur. Sözügedən qanun layihəsi qəbul olunarsa, bundan sonra Rusiyanın, ilhaq olunmuş Krım yarımadası da daxil, 83 regionunun hamısında merlər, qubernatorlar və prezidentlər yox, sadəcə olaraq icra başçıları olacaq. Bu qanun layihəsi Duma spikerinin müavini Pavel Kraşennikov və Federasiya Şurasının üzvü Andrey Klişas tərəfindən təqdim olunsa da, sənədin prezident Vladimir Putinin aparatında hazırlandığına və buna görə də onun mütləq qanuna çevriləcəyinə inanılır. Tatarıstanda bir çoxları yeni qanunun məhz onları hədəflədiyini düşünür. Onların fikrincə, məqsəd 2024-cü ildə Putinin dördüncü müddətinin başa çatmasından əvvəl şaquli hakimiyyətin gücləndirilməsidir. Lakin Kremlin bu niyyəti Tatarıstan Konstitusiyasının 1-ci maddəsi ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu maddədə deyilir ki, Tatarıstan və Rusiya arasında münasibətlər səlahiyyətlərin bölüşdürülməsinə dair müqaviləyə əsaslanır. Konstitusiyaya görə, bu maddə parlament tərəfindən dəyişdirilə bilməz. Maddənin dəyişdirilməsi üçün ümumxalq referendumunun keçirilməsi tələbi mövcuddur. Amma ruslar məsələni parlament vasitəsilə həll etmək istəyir ki, bundan da tatarlar narazıdır.
Proseslərin bu yöndə gedişi nə ilə nəticələnə bilər?
Politoloq Qabil Hüseynli “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, bu ziddiyyətin əsası Putin hakimiyyətə gələndən sonra qoyulub: “Bunun nəticəsində Putin Mintimer Şaymiyevi istefaya getməyə məcbur etdi. Yeltsin tatarlara demişdi ki, nə qədər həzm edə bilirlərsə, o qədər də suverenlik götürsünlər. Həmin tarixi şəraitdən Tatarıstan çox yaxşı istifadə edə bildi. Nəticədə Tatarıstan Rusiyanın ən inkişaf etmiş bölgələrindən birinə çevrildi. Geniş sənaye potensialına malik olan Tatarıstan Moskvanın iştirakı olmadan xarici ölkələrlə ticarət əlaqələri qurmağa başladı. Mərkəzi büdcəyə pul keçirmirdi. Ölkənin bütün qazancı öz daxilində qalırdı. Bu səbəbdən də Tatarıstandakı əmək haqları Rusiyadakından bir neçə dəfə yüksək olub. Bütün bu azadlıqlar Tatarıstanın Konstitusiyasında təsbit edilmişdi. Putin gələndən sonra özlərini prezident adlandıran şəxsləri sıxışdırdı. Regionlardakı rəhbərlərə başqa adlar verildi. Onların seçilməsi də olmadı. Əvvəl həmin rəhbərləri xalq seçirdisə, hazırda prosedur başqa cürdür. Moskva ora 3 namizəd göndərir ki, onlardan birini yerli parlament rəhbər kimi təsdiq etsin. Yeni layihədə isə rəhbərin kim olduğu heç müzakirə də olunmayacaq. Birbaşa Moskvadan göndəriləcək. Bu yenilik Tatarıstana da tətbiq edilir. Yeni ziddiyyət əmələ gəlir. Birinci qarşıdurmada Şaymiyev qurban getdi, hazırda xəstə halda Kazandakı evinfə yatır. Şaymiyev millətini sevən bir rəhbər olub. Ümumiyyətlə, tatarlar Rusiyanın dövlətçiliyində xüsusi rola malik toplumdur. Hazırda da onların çəkisi böyükdür. Rusiya yeni şaquli idarəetmə adı altında Tatarıstanı tam şəkildə özünə ram etməyə çalışır. Kazanın maraqlarına zidd olan bu amil Tatarıstanla Rusiya arasında yeni qarşıdurmaya gətirib çıxaracaq”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
