Regionda cərəyan edən son proseslər İranın Ermənistanla müqayisədə Azərbaycana daha çox ehtiyac duyduğunu getdikcə daha açıq şəkildə nümayiş etdirir. Xüsusən də iqtisadi, nəqliyyat-logistika baxımından Azərbaycan İran üçün əsl nəfəslik rolunu oynayır. Bunu Astarada Azərbaycan-İran sərhəd-keçid məntəqəsində baş verən proseslər də təsdiq edir.
İran-Rusiya Birgə Ticari Palatasının direktorlar şurasının üzvü Seyid Cəlalifərin son açıqlamaları bu müstəvidə olduqca diqqət cəlb edir. O bildirib ki, İran yük maşınlarının Astara sərhəd-keçid məntəqəsinin o tayında böyük sıxlığı yaranıb: “İranın ərzaq və kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracında Rusiyanın payı 80 faizdən çoxdur və bu yüklərin də əksəri Azərbaycan ərazisindən keçir. Hazırda isə sərhəd-keçid məntəqəsindən maşınların buraxılmasında ləngimələr var”. O iddia edib ki, bunu, guya Azərbaycan tərəfi İran-Azərbaycan münasibətlərinin gərginləşməsi fonunda qəsdən edir: “Azərbaycan tərəfi heç nə demir və sərhədləri də bağlamayıb. Sadəcə, hər gün bəhanələr tapırlar: gah işıq sönür, gah rentgen aparatı xarab olur, gah da axtarış itləri (narkotik axtaran xüsusi itlər) yoxa çıxır”. Cəlalifər bildirib ki, bu ləngimələrə görə Astara gömrük-keçid məntəqəsində yük maşınlarının keçid sürəti azalıb və hazırda İran tərəfdə 10 kilometrə qədər böyük növbə yaranıb.
Qeyd edək ki, Astara gömrük-keçid məntəqəsində hər hansı problemlə bağlı rəsmi heç bir məlumat yoxdur. Sadəcə, Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinə nəzarəti bərpa etməsindən sonra İranın sərhədsiz ərazilərdən narkotranzit kimi istifadə imkanları məhdudlaşıb və hazırda narkotikləri yük maşınlarının gizli yerlərində keçirməyə cəhd edirlər. Bunun nəticəsidir ki, Vətən müharibəsindən sonra İrandan gələn maşınlarda tapılan narkotiklərin həcmi 2 dəfə artıb. Türkiyədən olan hərbi ekspert Həsən Məsud Öndərin də sözlərinə görə, embarqo səbəbindən ciddi bir iqtisadi çətinlik yaşayan İran narkotik ticarəti ilə iqtisadi cəhətdən nəfəs almağa çalışır: “İran kəşfiyyatı isə bu missiyanı mafiya təşkilatlarına yol göstərməklə həyata keçirir. Bu mafiya qruplarını idarə edən elementlər arasında “Bəsic” yaraqlıları da var. İran narkotik ticarəti sahəsində Ermənistan kimi ölkələrlə də işləyir. Əslində o bu ticarəti Ermənistansız da apara bilər. Ermənistanı bu ticarətdə tərəfdaş etməsində əsas məqsəd İrəvanda özünə qruplar cəlb etməkdir. Ermənistanda narkotik ticarəti ilə məşğul olan qruplar İranın bu ölkədəki “5-ci kolon”una çevrilir. Yəni İran maraq ortaqlıqları quraraq Ermənistan dövlətinə təsir edir”. Türkiyəli ekspertin fikrincə, İranın İkinci Qarabağ savaşında Ermənistana gizli dəstək verməsinin səbəbləri sırasında narkotik ticarəti də dayanır: “Bu sahədəki “dövriyyə” milyard dollarla ifadə olunur. İranın son vaxtlar Azərbaycana qarşı qəzəblənməsinin səbəblərindən biri də Ermənistanla qurduğu narkotik dövriyyəsinin məhv olmasıdır”. Lakin xarici siyasət və enerji geosiyasəti üzrə ekspert Umud Şükri bildirir ki, İranın Azərbaycana qarşı addımları daha çox Tehranın öz əleyhinə işləyir:“İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələri Qafqazda həm yeni koalisiyalar, həm də yeni bir güc tənliyi ortaya çıxardı. Bir sıra ölkələrin gücü artdı, bir sıra ölkələrin də bölgədəki gücünün azalmasına şahid olduq, Ermənistan və İran kimi. Bugünün gərginlikləri də son vaxtlar yük maşınları olayı ilə deyil, bölgədəki yeni geosiyasətin ortaya çıxması ilə başladı”. O xatırladır ki, İslam Respublikası rəsmiləri Azərbaycan-İsrail münasibətlərinin İran üçün milli təhlükəsizlik məsələsi olduğunu önə çəkirlər. Umud Şükrinin dediyinə görə, İran Azərbaycana, İsraillə münasibətlərinin necə olmasından asılı olmayaraq, bir milli təhlükəsizlik məsələsi kimi baxır: “Azərbaycanın İkinci Qarabağ savaşından sonra daha güclü hala gəlməsi istər-istəməz İran Azərbaycanına da təsir edir. Savaş zamanında da İran Azərbaycanında təşkil olunan aksiyalarda onlarla insan nəzarət altına alındı. İranda milli kimlik fars kimliyi üzərində qurulub. Buna görə, indiki vəziyyət fars milliyyətçiliyi və milli güvənlik baxımından İranın işinə yaramır. Bu kontekstdən, Azərbaycanın İsraillə əlaqəsi olmasa da, İran hər zaman Azərbaycana bir milli güvənlik təhlükəsi kimi baxar”.
Ekspert əlavə edir ki, İsrailin Azərbaycanla münasibətlərinin dərinləşməsi də İran üçün milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilə bilər: “Bu da ilk başda İran hakimiyyətinin ideologiyasından qaynaqlanan bir problemdir. İranın İsraillə davam edən 42 illik düşmənliyini nəzərə alanda, bu, İran üçün heç yaxşı bir durum deyil”. İran rəsmiləri açıqlamalarında bölgədə hər hansı bir sərhəd dəyişikliyinə qarşı olduqlarını vurğulayırlar. Umud Şükrinin sözlərinə görə, sərhədlərin dəyişdirilməsi kimi bir mövzu ola bilməz: “Çünki nə Azərbaycanın gərginliyi davam etməyə niyyəti var, nə də Ermənistanın. Ermənistan rəsmiləri, özəlliklə də baş nazir Nikol Paşinyan keçən həftə Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərin normallaşmasını istədiklərini neçə dəfə qeyd edib”. Ekspert İranın Türkiyənin bölgədəki nüfuzunun artmasından narahat olduğuna diqqət çəkərək deyir: “İkinci Qarabağ savaşından sonra Türkiyənin nüfuzu artdı. Qafqaz və Orta Asiyada iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından daha çox etibar qazandı. Türkiyənin etibar qazanması, istər-istəməz, rəqibi olan İranın bölgədəki etibarının azalmasına səbəb oldu. İran Türkiyənin Azərbaycanla əlaqələrinin çoxalmasından, Türkiyənin Qafqazdakı varlığı və Türkiyə şirkətlərinin Qarabağın yenidən inşasında daha çox rol almasından rahatsızdır”. Umud Şükri, həmçinin, İran mediası və rəsmilərinin açıqlamalarındakı millətçi mesajları da dəyərləndirir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanla olan gərginlik İranda millətçiliyi dirçəldir: “Buna da həm hakimiyyət, həm də media daxildi və xaric də dəstək verir ki, İranın əsas problemləri bir müddət unudulsun. Məncə, İran dövləti bilərək bunun üzərinə gedir”.
Samirə SƏFƏROVA
