Qərbi Azərbaycandan keçən qədim karvan yollarının bir qanadı əlverişli coğrafi mövqeyə və zəngin təbii ehtiyatlara malik Oxçuçay hövzəsinin “Gığı dərsi” boyunca (Qazangöl dağından Oxtar dərəsinə qədər 30-40 km məsafədə) uzanır, bu hissədə yayılan kəndlərin (Acıbac, Keypəşin, Mahmudlu, Kirs, Gurud, Gığı, Yuxarı və Aşağı Pürülü…) kökənli Türk-Müsəlman əhalisi 1918-ci ilin dekabr - 1919-cu ilin yanvar-fevral aylarında Qafan nahiyəsində yerləşən hay-daşnak quldurları A.Ozanyanın, Q.Njdenin silahlı dəstələri tərəfindən soyqırıma və amansız qətliamlara məruz qalıb. Bu kəndlərin yurd-yuvaları xalqımızın zəngin milli-mənəvi, dini-irfani dəyərlərinin qorunub saxlandığı Qırxlar və Pir Həmzə dağlarının (ocaqlarının) ətəklərinə sığınıb.
XX əsrin əvvəllərində Tiflis şəhərində nəşr edilən “Qafqaz təqvimi” məcmuəsinin 01.01.1916-cı il tarixli məlumatına görə, Zəngəzur qəzasında (müasir Qərbi Zəngəzur bölgəsində) yaşayan əhalinin ümumi sayı 226 min 398 nəfər olub ki, bunun da 119 min 705 nəfəri (52,8%) Türk-Müsəlmanlar, 101 min 55 nəfəri “erməni”lər (44,6%), 5638 nəfər isə (2,6%) digər etniklər idi. Zəngəzur bölgəsinin timsalında tarixi-coğrafi reallıq göstərir ki, hay kilsəsinin inadlı-silahlı müdaxiləsi ilə 1820-ci ildən XX əsrin əvvəllərindək hay sürüsünün nisbəti təqribən yarıbarı artıb, XXI əsrin II onilliyində isə büsbütün onlardan ibarət olub. Bu demoqrafik nəticənin səbəbi kimi dinsiz hay kilsəsi tərəfindən silahlandırılmış, silah-sursat təminatlı daşnak nizami ordusunun bu hövzədə yapdığı soyqırım faciələrini göstərmək olar. Bölgənin bütün kəndlərində (eləcə də, Oxçuçay və Gığı çayları boyunca Əfsərli, Əcili, Müsəlləm, Pir Cavidan, Püşən, Zeyvə…) olduğu kimi, cəmi 60-70 evi olan Baharlı kəndinin də 100 nəfərə qədər dinc sakininin həyatına amansızlıqla son qoyulub. Deməli, bu kənddə hər ev, hər ocaq bu qanlı olayın Şahidi və Şəhidi idi. Baharlı kəndinin təbii şəraiti Zəngəzur mahalının ümumi təbiətinin bir parçası kimi Türk-Müsəlman dünyasının həm tarixi keçmişini, həm irfani-sakral mədəniyyətini, həm də maddi-mənəvi irsini özündə yaşadır.
E.ə. II-I minilliklərdə qədim insan yaşayış məskənlərinin (Qapıcıq, Qazangöl və Haçaqaya zirvələri ətəklərində, Gığı dağı (bu dağa həm də Əli-Mərdan dağı da deyilir) boyunca) mövcudluğunu əks etdirən yamaclarda və Gığı (Kiçik Sofulu), Kurut, Gərd, Keypəşin... kəndlərinin yaxınlığında keşən əsrin 50-60-cı illərində aparılmış torpaq-qazıntı işləri zamanı Mis-Tunc dövrünə məxsus qədim əmək alətlərinin hissələri, dağ yamacları boyunca qədim yurd ocaqlarının yerləri, əski məzarlıqlar, kaşı-saxsı qabların, küplərin üzə çıxması sübut edir ki, Qərbi Azərbaycanın qədim insan yaşayışı məskəni kimi Qazan göl ətrafı (“Güney yurd ocağı”) və “Gığı dərəsi” hövzəsi də seçilib.
Hövzənin tarixiliyi səhifəsində e.ə. IV əsrdə Makedoniyalı İskəndərin Xəzərsahili hövzələrə,Yaxın və Orta Şərq, Mərkəzi Asiya və Hindistana uzanan hərbi səfərlərində onun ordusuna məxsus düşərgə məkanlarının olması da xüsusi yer tutur.
Erkən və aralıq orta əsrlər dövrünə məxsus tarixi-maddi abidələrimiz (Pir Cavidan yurdu, Əstəməz xan qalası), dini-sakral irsimizin müqəddəs məqamı olan Qırxlar və Pir Həmzə dağları, Əsabi-Kəlb (“daşa dönmüş əli çomaqlı coban”), Zeyvə kəndi yaxınlığında Ağ körpü (Araz çayı üzərindəki Xudafərin (əslində Xuda Pirim-Q.Y.) körpüsünün eyni)... əski Türk-Müsəlman təkamülünün-mədəniyyətinin göstəriciləridir.
Bölgə üzrə maddi-sakral, dini-irfani sərvətimiz olan bu zənginliyi təbliğ edənlər sırasında Baharlı kənd sakinlərindən Molla İsmayıl Molla İmamalı oğlunun (1840-1925), Alı Oruc oğlu Alıyevin (1891-1983), Qaraş İsmayıl oğlunun (1903-1998), Nanə Sayad qızının (1906-1974), Əziz Məcid oğlunun (1908-1988), Gığı kənd sakini İsa Ələkbər oğlunun (1877-1972)... adları çəkilməkdədir. Onlar həm də 1918-ci ildə Oxçuçay yatağı sırasında yerləşən kəndlərdə (yuxarıda adları çəkilən) hay kilsəsi və eləcə də ingilis-fransız və rus-kazak hərbi birləşmələrinin köməkliyi ilə muzdur quldurlar A.Ozanyanın, Q.Njdenin törətdiyi soyqırım faciələrini də unutmamışdılar. Çünki həmin ildə Zəngəzur qəzasının Gorus şəhərində qərarlaşan xarici hərbi birləşmənin hərbi sursatlarından və kəşfiyyat məlumatlarından istifadə edərək Türk-Müsəlman əhalisinin amansız qırğınlarını törədən hay-daşnak quldurlarına həm də siyasi idarəetmə tapşırılmışdı, Qafqazda yerləşmiş ingilis-hind ordusunun komandanı, general-leytnant V.M.Tomson (1877-1963) tərəfindən. Təsadüfi deyil ki, bu faciə barədə ingilis hərbi jurnalisti Skotland-Liddel 1919-cu il təəssüratı əsasında yazır ki, A.Ozanyanın Zəngəzur qəzasında idarəçiliyi bütün kəndlərdə yerli Türk-Müsəlman sakinlərini qan gölündə boğub. A.Humboldt adına Berlin Universitetinin tarixçi-professoru Y.Baberovski isə Zəngəzurda 100 Türk-Müsəlman kəndinin məhv edildiyini, əksəriyyəti qadın, uşaq, yaşlı sakinlər olmaqla 10 000 nəfər dinc əhalinin amansızlıqla qətlə yetirildiyini bildirib.
1904-1920-ci illər ərzində birləşmiş hay-daşnak və rus-kazak silahlı, nizami dəstələrinin “Gığı dərəsi”nə basqınında məqsəd dinc əhalinin soyqırımı ilə yanaşı, Türk-Müsəlman dünyasının zəngin maddi-mədəni tarixi irsinin yox edilməsi, boşaldılmış kəndlərdə köçürülən hayların yerləşdirilməsi, Zəngəzur qəzasının ilhaqı üçün əlverişli ictimai-siyasi və hərbi-texniki şəraitin (zəmin) yaradılması idi. Həmin dövrdə tarixi olayların nəticəsi, çox təəssüf ki, Bütöv Azərbaycan dövlətinin və xalqının əleyhinə, mənfur düşmən(lər)in isə lehinə olub.
Gığı çayının sol sahilində, “Qızıl güney” yüksəkliyinin ətəyində yerləşən Baharlı kəndinə hücum “payızdan 15 gün qalmış” - 1918-ci ilin 5 dekabr günündə, gecə yarı olmuşdu, kənddən cənuba 3-4 km aralı ucalan Pir Həmzə dağı tərəfdən. Həmin gün, ertə vaxtı hay kilsəsinin keşişi camaata təklif edib ki, gəlin danışıq aparaq, razılığa gələk, bir-birmizə qarşı silahlı qarşıdurmadan əl çəkək. Sadə kənd əhli (məmmədyarlılar, mustafalılar, xudulular, allahverənlilər, dirriklilər... nəslindən olanlar-Sayad Eyvazalı oğlu, Ziyad Niyazalı oğlu, Hüseyn Ramazan oğlu, Allahverdi Ramazan oğlu...) mürtəce hay kilsəsinin bu hiyləgər təklifilə razılaşıb və kəndin Gığı çayı qırağıdakı “Qaratikanlıq yeri” deyilən zəmi yerinə yığışıblar, tüfənglərini də qoyublar evdə.
Fələyin və düşmənin qəsdindən hava da quraq və mülayim imiş. Bundan istifadə edən hay quldurları gecə vaxtı Mehri silsiləsi istiqamətdən, G(ü)ecalan kəndi tərəfdən aşıb Gığı çayının sağ sahilinə çıxıb kəndə hücum ediblər. Kəndin cəmi 18 ailəsi canını bu qırğından qurtararaq Ordubad nahiyəsinin Qazançı, Qahab kəndlərinə salamat gedib çata bilib, bu yolda Camal Həsənalı oğlu (1860-1918) yolda öldürülüb, qalanlar amansızlıqla qətlə yetirilib.
Qırğını görən bir neçə ailə Püşən kəndi istiqamətinə (araları 2,5 km-dir) üz tutub, ordan Mövsüm Yaqub oğlu (1854-1934) təkbaşına beşatılan tüfənglə camaatı təqib edən silahlı haylara müqavimət göstərib. Bu kəndə çatmamış yolda Əbiş Molla İsmayıl oğlu (1893-1918), onun anası Gülgəz, Hürü Məmməd qızı (1840-1918) qətlə yetirilib, bu xəbəri eşidən Sayad Eyvazalı oğlunun (1868-1918) və Ziyad Niyazalı oğlunun (1870-1918) ürəyi partlayır. Camaatın (Mahmudlu, Pəyhan, Keypəşin, Acıbac, Püşən...kəndlərinin də əhalisi olmaqla) bir hissəsi Acıbac kəndi üstündəki “Sarı dərə”nin başından, Haça qaya tərəfdən keçib Ordubad nahiyəsinin Qahab kəndinə keçmək istəyəndə qara-çovğuna düşüb, donublar. Baharlı kənd sakini Əsmər Ağakişi qızı (1895-1978) söyləyirdi ki, Haçaqayanın ətəyində qarın üstünə elə bil “qarğa sürüsü qonmuşdu”-çovğuna düşüb donanlar elə görünürdü.
Həmin qanlı gecənin digər şahidi Nanə Sayad qızı (1906-1974) deyib ki, silahlı daşnak quldurları bacılarım Tamaşa, Gülbahar, Bədri, Şirin, Pəri Gülüstan, Maral, Fatma və qardaşım Mirimi, xalam Sevgili Dünyamalı qızını, Səlim İskəndər oğlunu (o, təkbaşına evində quldurlara qarşı müqavimət göstərib, 18 daşnakı məhv edə bilib) 5 ailə üzvü ilə birlikdə, onun qardaşı Sərməzi də uşaqları qarışıq çöldə güllələdilər. Səlimin 5 qızı Səriyyə quldurların ardınca düşüb gedib Qafan şəhərinə. Ailəsini qətlə yetirən quldur hay onu saxlayıb, sonra özlərindən olanla evləndirib, 1974-cü ildə Səriyyədən Bakı şəhərində xəbər tutulsa da, sonradan əlaqə yaratmaq mümkün olmayıb...
Baharlı kəndində amansızlıqla qətlə yetirilən Dünyamalı İsmayıl oğlunu (1878-1918) 4 uşaq anası həyat yoldaşı Xırdaxanım Dərvişalı qızı (1885-1918) tərk etmir, onun yanında qalır (uşaqlarını-İsmixan, Hüseynxan, Heydər və Abbası dayıları Yaqub Dərvişalı oğlu (1888-1936) xilas edə bilsə də, ata-ana həlak olmuşdu.
Hay quldurlarının qanlı hücumları Qarabaş kəndinə də (20 evli) olmuş, orda 15 nəfər dinc sakin xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirilib.
1918-ci ildə noyabr-dekabr hay-daşnak quldurlarının hücumu zamanı Zəngəzur mahalında boşaldılmış kəndlərdə (Gərd, Zeyvə (“şeyxlərin və dərvişlərin ibadətgah yeri”), Osmanlı Türkiyəsindən A.Ozanyanla birlikdə gələn 30 min hay sürüsü yerləşdirilmişdi.
“Gığı dərəsi”nin bu iki kəndi 1970-80-ci illərdə yox edilmiş, Baharlı kəndinin ərazisində su anbarı tikilmiş, Qarabaş kəndinin əhalisi isə köçürülmüşdü. Hay kilsəsinin və hay-daşnak quldurlarının törətdiyi soyqırım izlərinin yox edilməsi məqsədi ilə...
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universietinin müəllimi P.S. Yazının hazırlanmasında Qərbi Azərbaycanın Qərbi Zəngəzur mahalının Qafan nahiyəsinin Baharlı kənd sakini Heydər İsmixan oğlu Dünyamalıyevin (1939) məlumatlarından istifadə edilib.
