“Erməni kilsəsinin barışmaz və siyasiləşmiş mövqeyinə baxmayaraq, hesab edirik ki, biz – dini liderlər problemin siyasi deyil, mənəvi tərəfinə görə məsuliyyət daşıyırıq. Bu səbəbdən biz – dini liderlər dövlət başçılarımızın siyasi qərarlarını şübhə altına almaq hüququna malik deyilik.
Allah qarşısında borcumuz bu həqiqəti xalqlarımıza, o cümlədən, ölkələrimizin hüdudlarından kənarda yaşayan həmvətənlərimizə çatdırmaqdır. Biz - dini liderlər etiqada və öz nüfuzumuza arxalanaraq, xalqlarımızın gələcəyi naminə ölkələrimizin siyasi liderlərinin sülh razılaşmalarını icra etmək səylərini dəstəkləməliyik”. Bunu Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin (QMİ) sədri, şeyxülislam Allahşükür Paşazadə Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan dini liderlərinin üçtərəfli görüşünün nəticələri barədə danışarkən bildirib.
QMİ sədri açıqlamasında qeyd edib ki, “biz – dini liderlər problemin siyasi deyil, mənəvi tərəfinə görə məsuliyyət daşıyırıq”.
Şeyxin bu fikrini şərh edən ekspertlər vurğulayır ki, QMİ sədrinin bu bəyanatı çox uğursuzdur, o, “biz-dini liderlər” yox, bu problemdə birbaşa Ermənistan və erməni kilsəsi məsuliyyət daşıyır deməli idi. Ekspertlərin sözlərinə görə, çünki bu məsələdə Azərbaycan tərəf nə mənəvi, nə siyasi, nə diplomatik baxımından heç bir məsuliyyət daşımır, bütün məsuliyyət Ermənistan tərəfin boynundadır. Ekspertlərin fikrincə, Şeyxin bu bəyanatı konkret şəraitdə Azərbaycanın və Ermənistanın məsuliyyətləri məsələsində uğurlu bəyanat deyil, ona görə ki, kənardan bu məsələdə Azərbaycanın və Ermənistanın bərabərləşdirilməsi görsənir. Reallıq budur ki, Azərbaycan tərəfin burada nə bir mənəvi, nə də siyasi məsuliyyəti var, ola da bilməz. Bütün məsuliyyət Ermənistanın üstündədir, çünki təcavüzkar tərəfdir. Ekspertlər deyir ki, məsuliyyət məsələsində Azərbaycanla Ermənistanın eyniləşdirilməsinə cəhd edilməsi yolverilməzdir, çünki siyasi, diplomatik, mənəvi baxımdan məsuliyyət daşıyan tərəf Ermənistandır, siyasiləşmiş erməni kilsəsidir.
“Şeyxin bu məsələdə Azərbaycanla Ermənistanın mənəvi məsuliyyətini eyniləşdirmək cəhdləri, əlbəttə, qəbuledilməzdir, bu çox uğursuz bir cəhddir”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Sosiologiya və Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, siyasi şərhçi Faiq Ələkbərli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Rusiya patriarxının təşkilatçılığı ilə Moskvada dini liderlər arasında təşkil edilən üçtərəfli görüşü müsbət hesab etmək olar. “Bu görüşün təşkil edilməsinin müsbət tərəfi o idi ki, dünya II Qareginin, erməni kilsəsinin revanşizmdən, irçilikdən, faşizmi dəstəkləməkdən əl çəkib-çəkmədiyini gözləri ilə görsün. Ermənistanda yeni nəsil Azərbaycana, Türkiyəyə və başqa qonşu dövlətlərə, xalqlara qarşı irqçi ruhda böyüdülür. Ancaq biz hələ də görürük ki, II Qareginin, onun rəhbərlik etdiyi kilsənin, ətrafının, erməni siyasi dairələrinin mövqeyində heç bir dəyişiklik yoxdur. Necə deyərlər, erməni kilsəsi 200 ildə tutduğu mənfur mövqeyini yenə də davam etdirir, irqçiliyi, nifrəti, antisülh çağırışlarını dəstəkləyir, II Qaregin heç bir dəyişiklik etmir, o yenə də öz işindədir”.
QMİ sədrinin məlum bəyanatına gəlincə, F.Ələkbərli hesab edir ki, onun bu bəyanatı həqiqətən də uğursuz bir bəyanatdır, bu, Azərbaycanla Ermənistanın məsuliyyətini eyniləşdirməyə cəhddir. “Çox təəssüflər olsun ki, Allahşükür Paşazadənin verdiyi bu bəyanat heç də uğurlu deyil. İndiyə qədər həm Ermənistan, həm də İran İslam rejimi ilə bağlı verdiyi bəyanatlara baxsaq, orada eyni uğursuzluğu müşahidə edə bilərik. Xüsusilə də dini liderlərin Moskvada təşkil edilən üçtərəfli görüşü zamanı QMİ sədrinin Azərbaycanın da bu məsələdə müəyyən mənada “mənəvi məsuliyyət daşıması”nı dolayısı ilə də olsa ifadə etməsi, əlbəttə, doğru deyil. Həm müharibəyə, həm də sülh müqaviləsinin bağlanmamasına, eləcə də çox məsələlərə görə bir məsuliyyət daşıyan tərəf varsa, o da sorğu-sualsız Ermənisan tərəfidir, erməni kilsəsidir, Ermənistanın dini və siyasi rəhbərliyidir. Məncə, bəlkə Allahşükür Paşazadə bununla bağlı öz fikirlərini doğru ifadə edə bilmir. Yaxud doğrudan da Ermənistanla Azərbaycan dini liderlərinin, Azərbaycanla Ermənistanın məsuliyyətni eyniləşdirirsə, bu nəinki uğursuzdur, həm də qəbuledilməzdir. Azərbaycan xalqının, Azərbaycan dövlətinin istər mənəvi, istər dini, istər siyasi, istər diplomatik, istərsə də milli tərəfdən bu məsələdə məsuliyyət daşımaq üçün heç bir siyasi, mənəvi xətası yoxdur, səhvsizdir, məsələyə bütövlükdə yanaşırıqsa. Son iki əsrdə Azərbaycan xalqına qarşı soyqırım siyasətinin pərdəarxasında dayanan məhz ermənilər və onların dini rəhbərləri olub. Hələ üstəlik, onlar Çar Rusiyası və Sovet Rusiyası dövründə, indinin özündə də Rusiyanın siyasi, dini rəhbərlərindən dəstək görüblər. Azərbaycan xalqı isə son əsrlərdə burada daha çox problem yaşayan, soyqırıma məruz qalan xalq olub. Bu baxımdan, QMİ sədrinin bu cür bəyanatlara əvvəlcədən daha ciddi və məsuliyyətlə hazırlaşması lazımdır. Əslində, biz görürük ki, İran, Ermənistan və başqa ölkələrin dini liderləri bəyanat verərkən siyasi və milli məsələləri çox ciddi şəkildə nəzərə alırlar. Bu da təbiidir. Mənə elə gəlir ki, başda QMİ sədri olmaqla, bizim din xadimlərinin böyük əksəriyyətinin belə məsələlərdə hazırlqları zəifdir, burada siyasi və diplomatik hazırlıq da nəzərə alınmalıdır. Şeyxin bu məsələdə Azərbaycanla Ermənistanın mənəvi məsuliyyətini eyniləşdirmək cəhdləri, əlbəttə, qəbuledilməzdir, bu çox uğursuz bir cəhddir. Hesab edirəm ki, burada daha ciddi yanaşmaların olması vacibdir. Çünki dövlət səviyyəsində də bunlar diqqətlə izlənilir. Ümid edirəm ki, bu məsələdə Allahşükür Paşazadəyə də müəyyən iradlar tutulacaq. Ona görə ki, QMİ sədri ilk dəfə deyil belə hazırlıqsız, uğursuz bəyanatlar verir. Bundan əvvəl az qala İkinci Qarabağ müharibəsində qazandığımız qələbəyə görə İran İslam rejiminin “rolunu”nu önə çəkirdi. Bu qəbuledilməzdir. İndiki çıxışında Azərbaycanla Ermənistanın mənəvi məsuliyyətinin eyniləşdirilməsi də həmçinin qəbul edilə bilməz”-deyə F.Ələkbərli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
