Geosiyasi, strateji və iqtisadi əhəmiyyətinə görə Yaxın Şərqin olduqca önəmli bölgələrindən biri olan Əfqanıstanda məlum hakimiyyət dəyişikliyindən sonra hələ də gərgin vəziyyət hökm sürür. İndi maraq doğuran məsələ Əfqanıstanda baş verənlərin digər məkanlara, o cümlədən Cənubi Qafqaza necə təsir edəcəyidir.
Rusiya prezidenti Vladimir Putin MDB ölkələrinin təhlükəsizlik orqanları və kəşfiyyat xidmətləri rəhbərləri ilə görüşündə bu xüsusda olduqca maraqlı açıqlamalar verib: “Əfqanıstanda baş verən son hadisələrin Cənubi Qafqazdakı vəziyyətə təsir edə biləcəyini yaxşı bilirik. MDB ölkələrinin kəşfiyyat xidmətlərinin vəzifələrindən biri Əfqanıstan ərazisindən potensial təhlükələri zərərsizləşdirməkdir. Bu ölkədə baş verən hadisələrin Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və digər bölgələrdəki vəziyyətə nə qədər ciddi təsir göstərə biləcəyini çox yaxşı anlayırıq".
Xatırladaq ki, oktyabrın 13-də MDB ölkələrinin təhlükəsizlik orqanları və kəşfiyyat xidmətləri rəhbərlərinin kəşfiyyat fəaliyyəti ilə bağlı konfransı keçirilib. Onlayn tədbirə Azərbaycan, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan nümayəndə heyəti qatılıb. İndi MDB ölkələrinin təhlükəsizlik orqanları və kəşfiyyat xidmətləri rəhbərlərinin diqqət mərkəzində yer alan əsas məsələlərdən biri də Əfqanıstanda yaşananların digər regionlara təsiridr. Hazırda bu təsirin daha çox Mərkəzi Asiyaya olacağı gözlənilir. Mərkəzi Asiya ölkələri Əfqanıstandakı hadisələrə ehtiyatla reaksiya verir. Həmin ölkələr, hadisələrin gedişatının bu cür inkişafını əvvəldən gözləməyinə rəğmən, sosial-iqtisadi problemlər və vətəndaşların dindarlığı artdığından, radikalizmin yüksəlməsindən narahatdır. Vaşinqtonda Milli Müdafiə Universitetinin analitiki Erika Marat məsələ ilə bağlı bildirir: “Taliban” problemi Mərkəzi Asiyanın fenomeni deyil, son dərəcə lokal hadisədir. Bu hərəkat özlüyündə hərbi təhlükə kəsb etmir. Mərkəzi Asiya üçün bu, radikallaşmanın yeni dalğasının yaranması imkanı ilə təhlükəlidir. Bu bütün dünyada baş verə bilər. Əfqanıstanda yerləşmiş İŞİD qalıqları üçün bu, dünyanın müxtəlif ölkələrindən, o cümlədən Mərkəzi Asiyadan yeni döyüşçülər cəlb etmək imkanı yaradır. Mərkəzi Asiya ölkələri hadisələri izləməli və əhalinin radikallaşmasının qarşısının alınmasına daha tədbirli yanaşmalıdır. Tədqiqatlar göstərir ki, Mərkəzi Asiya cəmiyyətləri daha da islamlaşır. İnsanlar əvvələ nisbətən dinlə daha çox maraqlanırlar. Əlbəttə, bu, ölkədən ölkəyə fərqlənir. Hazırda hökumətlər kübardır, dinlərə sərt nəzarət edir və dini güclərə siyasətə qarışmağa imkan vermir”. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Mərkəzi Asiya ilə yanaşı, Əfqanıstanda yaşananların da Cənubi Qafqaza təsir imkanı böyükdür. Ümumiyyətlə, qlobal miqyasda müşahidə edilən geosiyasi proseslər Cənubi Qafqaz regionuna da təsirsiz ötüşmür. Burada həmin məkana coğrafi olaraq yaxın olan bölgələrdə cərəyan edən müxtəlif xarakterli hadisələri də nəzərə almaq lazım gəlir. Təcrübə göstərir ki, baş verənlərə Cənubi Qafqaz ölkələrinin hər biri özünəməxsus reaksiya verir. Ermənistan ənənəvi olaraq təhlükə və risq mənbəyi olaraq qalır. Onun Yaxın Şərq və Əfqanıstan istiqamətindən nüfuz edə biləcək radikal qruplar üçün açıq məkana çevrilməsi ehtimalı mövcuddur. Gürcüstan daha çox öz təhlükəsizliyi üçün Qərblə daha çox yaxınlaşmağa can atır. Azərbaycan isə inamla əvvəlki xarici siyasət kursunu inkişaf etdirir. Belə vəziyyətdə Əfqanlstanda radikal dini qrupların Mərkəzi Asiyaya, oradan da yaxın regionlara nüfuz etməsini ekspertlər istisna etmir. Onların hədəfində Qafqaz da ola bilər. Çünki bu məkanda həm müsəlmanlar çoxdur, həm də o, mühüm geosiyasi rol oynayır. Bu kontekstdə Yaxın Şərqdə cərəyan edən hadisələrin Cənubi Qafqaza təsiri məsələsi daim aktualdır. Digər tərəfdən, bu halda erməni terror təşkilatları radikal dini qrupların xidmətindən istifadə etməkdən çəkinməz. Xüsusilə yenidən dirçəlməyə can atan İŞİD faktoru ciddi təhdidlərdən xəbər verir. Ermənistanın xarici siyasətində radikal qruplaşmalardan dəfələrlə yararlandığını nəzərə alsaq, məsələnin ciddiliyi daha aydın olar. Suriyada İŞİD terror təşkilatının tərkibində döyüşən erməni terrorçuların olması da vəziyyəti daha yaxşı təsvir etməyə imkan verir. Ümumiyyətlə, Ermənistanın bu və ya digər dərəcədə terroru dəstəklədiyi sirr deyil. Ona görə ki, terror fəaliyyəti ilə məşğul olmaq bu ölkənin dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. Zaman-zaman Ermənistanın müxtəlif terror qruplaşmaları ilə gizli əlaqələri gündəmə gəlib. İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı isə bəlli olub ki, Ermənistan terroru dəstəkləyən ölkə olduğu üçün İŞİD və PKK vasitəsilə kustar üsulla hazırlanmış raketlər əldə edib.
Xatırladaq ki, İŞİD-ə qədər ASALA, PKK və digərləri Ermənistanda özünə yer edə bilib. İndi Əfqanlstanda radikal dini qrupların bu halda Ermənistana üz tutmaq niyyətinə düşməsi də gözləniləndir. Çünki belə qruplar daim Ermənistanda rahat fəaliyyət göstərib. Hadisələr bu səpkidə cərəyan edərsə, bu təkcə Azərbaycana yox, Türkiyəyə, hətta Yaxın Şərqdə öz planları olan Rusiyaya da müəyyən təhdidlər yaradır.
Tahir TAĞIYEV
